ANALYSESTATISTIEKEN CORONAVIRUS

Waarom telt Nederland relatief veel doden door het coronavirus?

Nederland telt ruim 60 doden door het coronavirus op de 1 miljoen, aanzienlijk meer dan in bijvoorbeeld China en Duitsland. Nederland heeft na Italië en Spanje een van de hoogste sterftecijfers in de wereld. Hoe komt dat? En kun je de die cijfers wel zomaar vergelijken?

Inwoners van Uden brengen een laatste ode aan een overledene door het coronavirus. 
 Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett
Inwoners van Uden brengen een laatste ode aan een overledene door het coronavirus.Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett

De omvang van de bevolking bepaalt de blik

Hoe kan het dodental in Nederland zo hoog liggen? Vooropgesteld, dat antwoord is nog lang niet te geven. De corona-uitbraak is in allerlei landen nog volop aan de gang. Pas als het virus overal is uitgewoed, kan een definitief oordeel worden gegeven - Parijs is nog ver, zouden wielrenners zeggen in de Tour de France. Maar een eerste indruk is wel te geven.

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

Als we het dodental vergelijken met de omvang van de bevolking, staat Nederland er inderdaad een stuk slechter voor. Bij heel kleine landen kan een kleine toename van de sterfte wel direct een uitschieter veroorzaken. Neem het piepkleine San Marino: daar vielen pas 25 doden, maar gezien de kleine bevolking is het sterftecijfer daar met 737 op de 1 miljoen inwoners wel veruit het grootste.

Bij grote landen kan het dodental dan ogenschijnlijk meevallen, terwijl de crisis in bepaalde regio’s veel zwaarder kan toeslaan. Neem China, dat ‘slechts’ twee doden per miljoen inwoners heeft. Maar in Hubei, de regio rond de stad zwaar getroffen stad Wuhan, is de situatie heel anders. Daar stierven ruim 50 personen per miljoen inwoners. Soms is het daarom beter om meer vergelijkbare regio’s naast elkaar te zetten. Lombardije is met ruim 10 miljoen inwoners misschien wel beter te vergelijken met Nederland. En de regio New York is ook beter vergelijkingsmateriaal dan de hele Verenigde Staten. In vergelijking met deze regio’s doet Nederland het weer aanzienlijk beter. Anderzijds zijn er ook binnen Nederland grote regionale verschillen. De sterfte in Noord-Brabant lijkt meer op de getallen uit New York. Eerlijk vergelijken blijft lastig.

Beter meten kan nadelig uitpakken voor westerse landen

In Nederland lijkt de registratie per saldo beter geregeld dan in landen die over het algemeen minder transparant zijn. Over de sterftecijfers in China is ook twijfel gerezen en ook over de registraties in bijvoorbeeld Afrikaanse landen en het Midden-Oosten bestaat twijfel. De vergelijking met deze landen gaat daardoor mank.

Ook in Nederland zijn de metingen overigens niet helemaal op orde. Aangezien het RIVM veel zieken pas een test laat ondergaan als ze in het ziekenhuis belanden, is van sommige sterfgevallen in een verpleeghuis of huiselijke omgeving niet met zekerheid vast te stellen of ze aan covid-19 zijn overleden.

De totale sterftecijfers zijn vaak wel in kaart te brengen en daarmee is na te gaan of er meer inwoners zijn gestorven dan zonder corona-uitbraak. Hoeveel inwoners stierven er in een periode méér dan je zou verwachten? De statistici spreken dan van ‘oversterfte’, een concept dat ook de zwaarte van de griepgolf in kaart kan brengen. Het duurt enkele weken voordat die cijfers bekend zijn.

In Nederland weten we nu dat het sterftecijfer in de week van 12 tot 18 maart sterk verhoogd was. Vooral 75-plussers en inwoners van Brabant, Zeeland en Zuid-Holland stierven beduidend meer dan je in deze periode van het jaar zou verwachten. Er waren in die week 43 sterfgevallen officieel veroorzaakt door corona, terwijl er 200 tot 500 meer mensen zijn overleden dan te verwachten was. Ter relativering: er overleden nog steeds zo’n 600 mensen minder in een week dan tijdens de zware griepgolf van 2017. Of de extra doden nu afkomstig zijn van een griepgolf of door de uitbraak van corona is nog niet te zeggen. Voor de week vanaf 18 maart zijn nog niet alle gegevens binnen, maar ook daarvoor verwacht het CBS een hogere sterfte.

Elk land bevindt zich op een andere plek op de curve

In elk land slaat het virus op een ander moment toe. Het begon in Azië, daarna volgde Europa en nu lijken Noord- en Zuid-Amerika en Afrika aan de beurt te komen. Nederland zit dus eerder in de cyclus dan bijvoorbeeld Argentinië of de VS. Goede kans dat in de landen waar het virus later uitbrak de sterftecijfers nog hoger kunnen uitkomen dan in Nederland. Voor een vergelijking tussen landen is het daarom handig om ook te kijken in welke mate het sterftecijfer dagelijks oploopt. Zo bezien is het dodental in Italië en Spanje al eerder opgelopen. Nederland toont meer gelijkenis met België en Frankrijk, waarmee het dodental op dit moment redelijk gelijke tred houdt.

Naast bijgaande gewone lijngrafiek kun je ook kijken naar de logaritmische ontwikkeling. Door gebruik te maken van een horizontale as die exponentieel oploopt – van 10 naar 100 naar 1000, et cetera – is iets beter te zien welk traject landen doorlopen.

Het effect van beleid is nog ongewis

Hoe het dodental verder oploopt, hangt mede af van het effect van alle maatregelen om het virus te temmen. Hoe strenger de maatregelen, hoe meer de curve wordt getemperd. En hoe eerder de maatregelen ingingen, hoe sneller het effect. In de Italiaanse regio Veneto zijn bijvoorbeeld sneller maatregelen genomen dan in Lombardije en lijkt daardoor de sterfte ook lager uit te vallen. Hoe snel (of langzaam) Nederland opereert, is nog moeilijk te beoordelen. De landelijke maatregelen in Nederland lijken enkele dagen eerder van kracht te zijn dan die in Italië. Maar de Nederlandse maatregelen lijken weer wat minder streng dan de Italiaanse. Tot slot is onbekend hoe gezagsgetrouw inwoners in allerlei landen de aanwijzingen precies opvolgen. Door alle onzekerheden is het op dit moment lastig te voorspellen hoe en wanneer het dodental in een land weer structureel zal dalen.

Het klimaat en de bevolkingssamenstelling hebben invloed

De karakteristieken van een land zullen van grote invloed zijn op de effecten van de corona-uitbraak. Hoe ouder de bevolking, hoe hoger het aantal slachtoffers, althans, daar lijken de cijfers tot nu toe op te wijzen. In relatief vergrijsde landen als Italië en in iets mindere mate Nederland zullen dan naar verhouding meer doden vallen dan bijvoorbeeld in veel Afrikaanse landen, waar de bevolking relatief jong is. Ook het klimaat in een land zou invloed kunnen hebben op de sterftecijfers. De effecten zijn nog niet bekend, maar een kouder land als Nederland heeft daarbij vermoedelijk een nadeel in vergelijking met bijvoorbeeld Taiwan. En in steden en dichtbevolkte gebieden is er meer kans dat een virus zich sneller verspreidt. Ook dat is voor Nederland een nadeel.

De kwaliteit van de gezondheidszorg bepaalt mede het dodental

Hoe beter de gezondheidszorg, hoe meer patiënten goed geholpen kunnen worden. De Spaanse griep veroorzaakte mede zoveel slachtoffers omdat na de Eerste Wereldoorlog de gezondheidszorg er beroerd voor stond. De verwachting is dat landen met een gebrekkiger gezondheidszorg dan ook een hogere sterfte zullen laten zien. Ook hier is een vergelijking met meer westerse, rijke landen meer op zijn plaats. Tussen deze landen zijn er dan wel nuanceverschillen te zien. In Duitsland zijn er omgerekend per inwoner meer ic-bedden ter beschikking dan in Nederland, waar in de Verenigde Staten de toegankelijkheid van de zorg voor armere inwoners slechter is geregeld.

Bedden alleen zeggen ook niet alles. Ook bij de gezondheidszorg speelt wel een Nederlandse karaktertrek een rol. Nederlandse artsen lijken minder geneigd om heel oude en zieke patiënten nog naar de intensive care te brengen. Driekwart van de doden valt dan ook in een verpleeghuis of thuis. Hoe dat uiteindelijk uitpakt in het sterftecijfer, is nog onbekend.

Als de ic-bedden op zijn, zal de sterfte wel sneller oplopen, zo is de indruk die de overvolle ziekenhuizen in het Chinese Wuhan en het Italiaanse Bergamo lieten zien. De Nederlandse overheid probeert de komende dagen en weken razendsnel meer ic-bedden gereed te krijgen. De mate waarin een land erin slaagt genoeg ic-bedden te hebben om de relatief gezonde patiënten nog te helpen, zal grote invloed hebben op het uiteindelijke sterftecijfer.

Wie zelf dagelijks de grafieken wil bijhouden, kan online bij de Volkskrant cijfers vinden over zowel de situatie wereldwijd als die in Nederland.

Duitsland telt nog weinig coronadoden. Komt dat doordat het veel meer test?
Het sterftecijfer door corona ligt in Duitsland veel lager dan in andere landen, waaronder Nederland. En dat komt niet doordat de Duitse bevolking zo veel gezonder is.

Meer over