Reportage

Waarom populistisch rechts hier zo’n opmars maakt? Emmen is tégen, zoveel is duidelijk

Het Raadhuisplein in Emmen, waar Thierry Baudet onlangs campagne voerde. ‘Krijg de tering, Mark Rutte!’ riep hij toen met een grijns. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Het Raadhuisplein in Emmen, waar Thierry Baudet onlangs campagne voerde. ‘Krijg de tering, Mark Rutte!’ riep hij toen met een grijns.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

In het voormalige rode bolwerk Emmen, in het zuiden van Drenthe, werd de PVV de grootste partij, groeide Forum het hardst en haalde ook JA21 veel stemmen. Waar dankt populistisch rechts deze opmars aan? ‘Het zijn vooral proteststemmen hier.’

Op het plein waar Thierry Baudet twee weken geleden om zich heen keek en tot plezier van de honderden aanwezigen wees naar de ‘kloterige architectuur’, lopen vrijdagmiddag Piet (31) en Mersy (27) met een kinderwagen. Ze hadden Baudet net gemist destijds, ze waren er dolgraag bij geweest toen de ‘vrijheidskaravaan’ van Forum van Democratie het centrum van Emmen aandeed.

Nee, ze hebben niet op hem gestemd. Ze twijfelden tussen Forum voor Democratie en JA21, maar beide sloten niet aan op hun belangrijkste standpunt: tegen abortus. Dus besloten ze meerdere hokjes aan te kruisen en ongeldig te stemmen. ‘Want een blanco stem’, had het stel gehoord van hun rabbijn, ‘gaat via een verdeelsleutel naar de grote partijen.’

Een proteststem dus. Zoals zovelen hier. In Emmen en in aangrenzende gemeenten in het noordoosten, zoals Pekela, Stadskanaal en Westerwolde, werd de PVV de grootste en groeide Forum het hardst. Ook JA21 kon hier op relatief veel stemmen rekenen. In een gebied dat van oudsher vooral SP, PvdA en nog verder terug communistisch stemde.

Kansenongelijkheid

Emmen is de laatste tijd uitgegroeid tot een symbool van kansenongelijkheid. ‘Wie in Emmen opgroeit, haalt een Alphenaar nooit meer in’, was onlangs een kop in NRC. En sociaal geograaf Floor Milikowski schreef een boek over ongelijke kansen in Nederland, Een klein land met verre uithoeken, dat begint en eindigt met de stad. Ooit een groeikern dankzij industrie en spreidingsbeleid, maar sinds de fabrieken vertrokken vooral slachtoffer van krimp.

De weg vooruit moest gevonden in een peperduur safaripark, Wildlands, waarvoor de gemeente zich flink in de schulden stak – en dat nu alleen maar meer schulden oplevert. Aan het Raadhuisplein staat de moderne ingang van het park. Precies waar Baudet ook stond met zijn campagne en wees naar het grote digitale scherm waar een reclame van de VVD op verscheen.

‘Krijg de tering, Mark Rutte!’, riep hij met een grote grijns. En iedereen lachte.

Paula Mast (44) was erbij, die zaterdag. Ze kreeg kippevel van wat Baudet zei: dat Nederland zijn vrijheid terug moest krijgen. Corona, legde Baudet uit, is een stap in een ander plan, waarbij politici hun macht voor ‘eeuwig veiligstellen’. Hij schetste een dystopische toekomst, waarin iedereen ‘verplicht vegetariër’ zou worden en het land om het jaar in lockdown zou gaan ‘om klimaatdoelen te halen’.

Helende kracht

Al vanaf het begin vond Mast de coronamaatregelen overtrokken, vertelt ze bij haar thuis in Erica, een plattelandsdorpje in de gemeente Emmen. Haar arm zit in hartjesgips na een klusongeluk. De voorgeschreven paracetamol neemt ze liever niet – ze geeft de voorkeur aan de helende kracht van zelfgetrokken bottenbouillon en homeopathische middelen.

Al jaren is ze kritisch op vaccinaties en ze vertrouwde de coronavoorschriften nu ook niet. Op haar werk in een pizzeria merkte ze hoe de horeca leed, en ook bevriende ondernemers zag ze worstelen. ‘Loop een dagje mee op de ic, zeggen ze op sociale media, maar ik zou zeggen: loop een dagje mee met een gezin dat ten onder gaat.’

Ze stemde altijd op Partij voor de Dieren en hield ooit nog een warm-welkom-mars voor vluchtelingen in het dorp, maar nu begon ze de moties uit de Tweede Kamer in de gaten te houden. Ze was vooral gecharmeerd van Wybren van Haga, nog voordat hij zich had aangesloten bij Forum. ‘De enige die opstond tegen het coronabeleid en kritisch was op vaccinaties.’

Toen Van Haga opeens FvD’er werd, moest ze wel even slikken. ‘Ik zou anders never-nooit op Forum stemmen.’

De vele Forumstemmers vergeven de partij de racistische en antisemitische neigingen, hoor je nu veel. Maar je hoeft FvD niets te vergeven als je, zoals Mast, de beschuldigingen niet gelooft. ‘Ik ging interviews met hem bekijken en kwam erachter dat hij een Joodse vriendin heeft. Hoe kun je dan antisemitisch zijn? Toen ik hem in Emmen hoorde spreken, zei hij dat hij niet naar afkomst kijkt.’

Wie, net als Baudet, gelooft dat corona maar een griepje is en dat het virus door de politiek wordt gebruikt om het volk te controleren, kan een paar foute appjes in de krant met gemak wegredeneren als ironie of nepnieuws. En wie de lockdown per se wil opheffen, kan wel wat standpunten negeren. Mast: ‘Vrijheid is mijn prioriteit. De rest is bijzaak.’

Geen rugdekking

In het verlaten winkelcentrum van het naburige Klazienaveen, ook gemeente Emmen, denkt Harry Omlo daar wat anders over. Hij is eigenaar van de lokale Bruna en was Statenlid voor Forum, totdat zijn fractie zich aansloot bij JA21. ‘Als die racistische appjes niet waar waren, dan had Baudet dat duidelijker moeten zeggen. Hij gaf ons ook geen rugdekking.’

Omlo was een van de winkeliers in Klazienaveen die begin maart als protest hun winkels openden. Een uur later waren ze alweer gesloten, maar het statement was gemaakt: de actie werd landelijk nieuws. Omlo is het eens met JA21 dat de economie nu prioriteit moet krijgen. Maar wel veilig graag. Alles zomaar opengooien gaat hem te ver.

De ruk naar rechts in deze regio verklaart Omlo vanuit de grote onvrede die er heerst door het gevoel een vergeten streek te zijn. ‘Men is wars van politiek, omdat ze nooit wat aan Den Haag hebben gehad. Het is vooral proteststemmen hier.’

Of zoals een vrouw die op een bankje een saucijzenbroodje eet, zegt: ‘Ik heb op Geert gestemd. Ik dacht: die kan de boel wel opstoken.’

Meer over