AnalyseVerkiezingen VS

Waarom de Democraten Bernie Sanders niet moeten

Bernie Sanders trekt een volle zaal kiezers tijdens een rally in Phoenix, Arizona.Beeld AFP

Bernie Sanders maakte deze week zijn eigen verwachtingen in de Amerikaanse presidentsrace niet waar. Toen oud-vicepresident Joe Biden dinsdag in tien staten de overwinning naar zich toetrok, haalde de Democratische Partij opgelucht adem. Waarom vrezen de Democraten Sanders, ondanks de steun van een meerderheid van de Democratische kiezers voor zijn ideeën?

1. Reële angst voor zijn ideologie

Sanders noemt zich een democratisch socialist, die de overheid een veel grotere taak toedicht dan die nu heeft. Als de overheid alle ziektekosten gaat betalen, studieschulden gaat kwijtschelden, goedkopere huizen gaat bouwen, en de energievoorziening wil vergroenen, gaan de federale overheidsuitgaven de komende tien jaar volgens schattingen met minimaal 50 duizend miljard dollar omhoog. Dat is een verdubbeling van de huidige begroting. Het Sanders-programma zou nog eens 20 procent van de nationale economie voor zijn rekening nemen.

Dat druist in tegen het kleine-overheidsdenken zoals dat sinds de Reagan-revolutie in de Verenigde Staten heeft postgevat, ook bij de Democraten. En ook al heeft het land tijden gekend waarin de overheid een veel grotere rol speelde, het pakket van Sanders kent qua omvang geen precedent. Ter vergelijking: de New Deal waarmee Franklin D. Roosevelt in de jaren dertig de crisis en de ongelijkheid bestreed, omvatte 8 procent van de nationale economie, beschreef The Atlantic.

Wie gaat dat betalen? Voor een deel is de grotere rol van de overheid een verschuiving: een nationaal ziekenfonds betekent dat Amerikanen geen zorgverzekeringspremie meer hoeven te betalen. Bovendien zou de zorg goedkoper worden, doordat prijzen voortaan worden gereguleerd en de inefficiënte administraties van al die verzekeraars zouden verdwijnen. Maar door de groei van het aantal verzekerden en een betere dekking zouden ook de kosten stijgen, berekende het Urban Insitute. Eind van het liedje: belastingen moeten omhoog. Sanders denkt het benodigde geld bij de rijken te kunnen halen, maar dat lijkt niet voldoende. Wie het narekent komt op twee uitkomsten: ofwel de belasting voor de middenklasse gaat omhoog, ofwel de staatsschuld gaat omhoog.

Sanders en zijn aanhangers hebben met hun onverzettelijke dogmatische houding zelf ook bijgedragen aan de vrees. De campagne en de Bernie Bros online zochten geen enkele toenadering tot andere kandidaten, en al helemaal niet tot de Democratische partij, die op één hoop met de Republikeinse partij werd gegooid – want allemaal gevestigde orde. Zo kon het gebeuren dat zelfs Elizabeth Warren werd verketterd, jarenlang Sanders’ belangrijkste progressieve zielsverwant, omdat ze niet helemaal zuiver in leer van het collectieve ziekenfonds was. Wie online een kritische vraag stelde aan een van de woordvoerders, kreeg een leger aan scheldende volgers op zich afgestuurd, aangevuurd door de woordvoerder zelf. Het wekte, op zijn zachtst gezegd, geen vertrouwen.

2. Irreële angst voor zijn ideologie

Hoe erg is Sanders’ socialisme nu helemaal? Hogere belastingen en een hogere staatsschuld als mogelijke antwoorden op hogere uitgaven worden vaak als taboe gezien – maar zijn dat helemaal niet in de Amerikaanse politieke geschiedenis. De belastingdruk was decennia lang hoger dan nu in de VS. En de staatsschuld is met name onder Republikeinse presidenten flink gestegen (onder Trump is het begrotingstekort verdubbeld tot 1.000 miljard per jaar), dus als dat al een doemscenario is, dan is het in elk geval geen exclusief socialistisch doemscenario.

Toch roept Sanders’ gebruik van het woord ‘socialisme’ en zijn sympathie voor sommige linkse regimes schrikbeelden op die groter zijn dan zijn plannen rechtvaardigen. Toen Sanders het onderwijs en de gezondheidszorg in Cuba prees, kwam hem dat op een storm van verontwaardiging te staan; toen Obama dat in 2016 deed werd dat voor kennisgeving aangenomen. Dat Sanders als burgemeester van Burlington in 1988 de Russische stad Jaroslavl en de nieuwe Sovjet-openheid prees, wordt hem nu verweten; dat Ronald Reagan als president van de Verenigde Staten in 1988 Moskou bezocht en daar ‘de adem van de vrijheid en het ritme van de hoop’ voelde, wordt nog steeds als een doorbraak in de Koude Oorlog gezien.

Vrijdag schreef The New York Times dat de Russen Sanders’ bezoek in de jaren tachtig wilden gebruiken voor propagandadoeleinden. Een paar weken geleden lekte uit dat Russische trollen volgens Amerikaanse inlichtingendiensten Sanders op sociale media proberen te steunen, net als in 2016. Ah! Die ouwe communist! Wie slecht luistert kan in Sanders een nieuwe Maduro zien, en in zijn visie voor Amerika een nieuw Venezuela. Presentator Chris Matthews van de (relatief linkse) tv-zender MSNBC waarschuwde voor executies in Central Park na een socialistische overname, en suggereerde dat Sanders dan zou staan te juichen.

Dat Sanders’ opvattingen best ruimte laten voor coalities is iets dat hij ook zelf (te) weinig benadrukt. Hij werd in 1980 burgemeester van Burlington door te ageren tegen een projectontwikkelaar met verstrekkende plannen, maar toen hij eenmaal burgemeester was werd de ontwikkelaar een van zijn bondgenoten in de grote sprong voorwaarts van de stad. Na zijn verlies op Super Tuesday toonde Sanders eindelijk die constructieve kant, met een spotje waarin hij de schijnwerper probeerde te richten op zijn banden met Obama. Het spotje werd weggehoond.

Senator Bernie Sanders trekt donderdag veel jonge kiezers in Phoenix, Arizona.Beeld Getty Images

3. Onverkiesbaarheid

Voor zover de stemmingmakers in en rond de Democratische partij daar zelf niet bang voor zijn, zijn ze bang dat de kiezers er bang voor zijn. Het woord ‘electability’, ofwel verkiesbaarheid, zoemt daarom als een soort grondtoon door de voorverkiezingen. Als we Sanders nomineren, dan maakt hij geen kans tegen Trump, klinkt het. Het was een geluid dat niet alleen binnen de partijtop weerklonk, maar dat ook veel te horen was in kringen van (bijvoorbeeld) zwarte kiezers in de zuidelijke staten. Prima hoor, dat Medicare for All, graag zelfs, maar als dat betekent dat Trump herkozen wordt, dan liever niet.

Dat Sanders het in virtuele een-op-een-peilingen tegen Trump net zo goed deed als Biden, juist in cruciale roestige staten die Trump in 2016 verrassend van Clinton won, werd weggewuifd.

De consequenties van Sanders’ onverkiesbaarheid, en dus zijn gevreesde verlies in november, zouden verder gaan dan vier jaar Trump, vrezen de Democraten: ze zouden ook de andere verkiezingen verliezen, die van senatoren en volksvertegenwoordigers. Daarmee zou niet alleen het Witte Huis Republikeins blijven, maar ook het Congres weer Republikeins worden, waarmee alle takken van de trias politica (uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht) in rechtse handen zouden vallen. Pete Buttigieg, de concurrent van Sanders die zijn race zondag staakte en daarna zijn steun betuigde aan Biden, legde expliciet een koppeling tussen Sanders’ vage en dure plannen met de gezondheidszorg en een totale Republikeinse overwinning. ‘Senator Sanders heeft op een gegeven moment gezegd dat Medicare for All 40 biljoen zou kosten, toen was het 30 biljoen, toen 17 biljoen. Op een gegeven moment zei hij zelfs dat niemand wist wat het prijskaartje zou worden. Maar nu zijn er nieuwe getallen. Ze tellen op bij vier meer jaren Donald Trump, Kevin McCarthy als leider in het Huis van Afgevaardigden en geen enkele mogelijkheid om de Senaat weer in Democratische handen te krijgen.’

Die vrees voor onverkiesbaarheid is een vicieuze cirkel, omdat de voorverkiezingen niet allemaal op dezelfde dag plaatsvinden. Toen in South Carolina de uitslag voor Sanders tegenviel, was dat voor veel kiezers het bewijs dat Sanders het niet gaat redden, waarna op Super Tuesday nog minder mensen op hem stemden. Voor Biden gold het omgekeerde: wie wint is verkiesbaar, en daardoor te verkiezen.

4. De financiers

Die angst dat Sanders ook andere volksvertegenwoordigers met zich mee zal trekken in een electoraal verlies, wordt niet alleen gevoed door ideologie. De angst is ook financieel. Politieke partijen en individuele politici, kunnen niet bestaan zonder bedrijven en/of welvarende donateurs. Het probleem voor politici die het systeem willen veranderen is dat zij onderdeel zijn van het systeem.

Natuurlijk probeert Sanders zelf zich daaraan te onttrekken: de strijd tegen deze vorm van corruptie is een van zijn belangrijkste agendapunten. Hij accepteert alleen bijdragen van individuen, tot een maximum van 2.800 dollar, en wil geen steun van zogeheten Politieke Actie Comités (PAC) waarachter veel rijkere donateurs en bedrijven schuilgaan.

Maar de Democratische Partij en veel van de Democratische volksvertegenwoordigers die in november herkozen willen worden, hebben het externe geld wel hard nodig (net als Republikeinen). Dat betekent dat ze nog andere belangen vertegenwoordigen dan die van het volk alleen.

Een van de belangrijkste sectoren die geld geven is de medische sector. In 2016 ging er volgens het Center for Responsive Politics in totaal 293 miljoen dollar naar de twee politieke partijen, waarvan iets meer dan de helft naar Democraten. Dit jaar is de verdeling verschoven: het geld gaat naar de partij die het grootste gevaar herbergt. Als Sanders zijn zin krijgt, zou de hele medische verzekeringsindustrie opgedoekt worden, en zou de farmaceutische industrie en de rest van de zorg veel meer worden gereguleerd.

En dus krijgen Democratische volksvertegenwoordigers deze campagne anderhalf tot twee keer zo veel als de Republikeinen.

Hebben ze waar voor hun geld gekregen? Democraten hebben maandenlang verkondigd dat Sanders’ plannen zo gevaarlijk zijn. ‘Het is een risico. Het maakt mensen bang’, zei Gina Raimondo, de aanvoerder van de Democratische gouverneurs in november tegen The New York Times. ‘Ik ben geen grote fan’, zei partijleider Nancy Pelosi. En Obama was eigenlijk het meest expliciet, tegen een zaal vol rijke donateurs. Hij noemde geen namen, maar zei dat de ‘activistische vleugel’ niet representatief was voor de partij. ‘De gemiddelde Amerikaan vindt niet dat we het systeem helemaal moeten afbreken en opnieuw opbouwen.’

De boodschap was duidelijk. De donateurs moesten gerustgesteld worden. De donateurs zijn gerustgesteld.

Wat staat de Amerikaanse kiezers de komende maanden te wachten? Welke Democraat gaat proberen Trump van een tweede termijn af te houden? U leest het hier.

Hoe word je eigenlijk president van de Verenigde Staten? Dit is de weg die een nieuwe kandidaat moet afleggen.

Meer over