Reconstructie

Waarom de asielzoekers toch (nog even) in Rijswijk mogen blijven

Na vijf jaar zou het asielzoekerscentrum in Rijswijk sluiten. Door de geëvacueerde Afghanen en de uitpuilende vluchtelingenopvang kwam de gemeente onder grote druk te staan om het azc langer open te houden. ‘Ons is een worst voorgehouden.’

Het asielzoekerscentrum in Rijswijk, waar vooral Syrische gezinnen leven. De kinderen gaan naar een school op het azc-terrein. Beeld Arie Kievit
Het asielzoekerscentrum in Rijswijk, waar vooral Syrische gezinnen leven. De kinderen gaan naar een school op het azc-terrein.Beeld Arie Kievit

Op het stadhuis in Rijswijk draait het deze dinsdagavond om de vraag hoeveel drie plus twee eigenlijk is. Erg ingewikkeld is de rekensom niet, toch geeft fractievoorzitter Marc Weterings van Rijswijks Belang het antwoord tijdens het debat in de gemeenteraad.

De vijf jaar dat de Zuid-Hollandse gemeente een asielzoekerscentrum met 500 vluchtelingen huisvestte, zijn er wat de oppositiepartij betreft genoeg. ‘Triest’ noemt Weterings het daarom dat ‘andere partijen’ hun achterban eerder hebben beloofd ‘dat drie plus twee vijf is, en dus geen zes’ en nu zijn gedraaid.

Want Weterings weet dan al waar de stemming op uitdraait. Een meerderheid van de Rijswijkse raadsleden (21-8) beslist dat het asielzoekerscentrum een half jaar langer open blijft. Tot 31 mei 2022 heeft het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) de tijd om de bewoners elders onder te brengen en een andere school voor de kinderen te vinden. Daarna is het klaar.

Rijswijk, vindt Rijswijk, heeft genoeg verantwoordelijkheid genomen. Het is tijd dat andere gemeenten opstaan.

Bedreigingen

De komst van het asielzoekerscentrum, tijdens de Europese vluchtelingencrisis in 2016, leidde tot felle debatten in Rijswijk, een gemeente met 50 duizend inwoners die tegen Den Haag ligt aangeplakt. Bewoners en winkeliers protesteerden, raadsleden werden zelfs ernstig bedreigd, maar het azc kwam er. Aan de rand van de stad, naast de A4, tussen de kantoren op bedrijventerrein Plaspoelpolder.

Onbedoeld kreeg Rijswijk een voortrekkersrol in het opvangen van asielzoekers. Andere gemeenten in Zuid-Holland gaven niet of nauwelijks thuis als de vraag op tafel kwam te liggen. Zuid-Holland vangt van alle provincies toch al de minste asielzoekers op. ‘Gemeenten zeggen tegen ons dat de ruimte voor opvang beperkt is en de druk op de woningmarkt hoog’, aldus het COA.

Tot de opmars van de Taliban twee maanden geleden was er in Rijswijk geen spoor van twijfel dat het asielzoekerscentrum aan de Lange Kleiweg de deuren zou sluiten. In 2019 was het driejarige contract nog met twee jaar verlengd, maar dat zou dan ook de laatste inspanning van de gemeente zijn. De overlast die een groep mannen zonder uitzicht op een verblijfsvergunning een tijdlang had veroorzaakt, hielp niet mee in de beeldvorming over het azc.

Toen werd het augustus 2021 en begon Nederland met het evacueren van Afghanen die zich voor ons land hadden ingezet. Omdat alle asielzoekerscentra vol zitten, moest Nederland halsoverkop noodopvang optuigen. Zo werd ook Rijswijk in het debat meegezogen. De gemeente kon het toch niet maken dat de bewoners van het azc straks op straat staan, door vast te houden aan een papier met een handtekening?

Van alle kanten werd er druk uitgeoefend om het azc, waarin vooral Syrische gezinnen verblijven, open te houden. Het kabinet riep gemeenten op hun verantwoordelijkheid te nemen en ruimte te maken voor de opvang van vluchtelingen. Kerken kwamen in actie, Vluchtelingenwerk riep Rijswijk op ‘het goede te doen en dapper te zijn’. De Zuid-Hollandse commissaris van de koning Jaap Smit vroeg zich af of dit wel ‘het gepaste moment’ was om een azc te sluiten, terwijl alle opvanglocaties propvol zitten.

Dat morele appel is in Rijswijk slecht gevallen. Raadsleden oordeelden dat de commissaris van de koning zich met de gemeente ‘bemoeide’ en vinden dat het COA zijn afspraken niet is nagekomen. ‘Er is ons een worst voorgehouden’, zei raadslid Ed Braam van Beter voor Rijswijk, dat een van de vijf wethouders van het college levert.

Voor het blok gezet

Wethouder Armand van de Laar (D66) vindt dat Rijswijk voor het blok is gezet. ‘Van alle kanten werd de druk op ons opgevoerd om het contract met het COA te verlengen. Doe je dat niet, dan ben je slecht bezig, dan handel je moreel onethisch. Dat voelt ongelooflijk onterecht. Wij nemen juist al jaren onze verantwoordelijkheid.

‘Ik heb er begrip voor dat het nu alle hens aan dek is voor het opvangen van asielzoekers’, zegt Van de Laar. ‘Maar ik heb er minder begrip voor dat wij als gemeente in deze situatie zijn gebracht. Dat had anders gekund.’

Alsof Rijswijk niet zelf kan bepalen of het azc langer open moet blijven, zegt Van de Laar. ‘Als gemeente sta je er juist helemaal alleen voor. De commissaris van de koning kan gemeenten aanjagen, maar kan ons niets bieden om het probleem op te lossen. De gedeputeerde Wonen gaat alleen over statushouders, niet over asielzoekers. En de staatssecretaris is welwillend, maar verwijst door naar het COA. Dus ook zij kan ons concreet niets bieden.’

In het debat op het stadhuis benadrukt raadslid Ronald van der Meij (Gemeentebelangen) ‘hoe alleen Rijswijk in dit dossier staat’. ‘Er is geen gemeente die de handschoen oppakt’, aldus de voormalige wethouder. Van de Laar: ‘Als de vraag kwam ‘mag ik bij jou?’, zeiden andere gemeenten nee.’

In Zuid-Holland hebben maar twee andere gemeenten een azc: Wassenaar (Duinrell) en Katwijk. Wel heropent het azc in ’s-Gravendeel noodgedwongen zijn deuren voor de tijdelijke opvang van 375 vluchtelingen. Rotterdam gaat met Vlaardingen, Nissewaard en Krimpen aan den IJssel honderden vluchtelingen opvangen, onder meer op riviercruiseschepen.

Dichtbevolkt

Het is een opgave om asielzoekers in de provincie te huisvesten, zegt commissaris van de koning Jaap Smit. ‘Het is overal zuchten en kreunen. Zuid-Holland is een dichtbevolkt gebied, dat maakt het lastig.’

Dat sommige raadsleden Smit een bemoeial vinden omdat hij pleitte voor het openhouden van het azc, is volgens hem inherent aan zijn rol. ‘Ik spoor gemeenten aan meer te doen om opvang mogelijk te maken, dat hoort bij mijn aanjagende functie als commissaris van de koning. Maar ik zeg óók tegen de staatssecretaris en de minister van Binnenlandse Zaken dat ze alle creativiteit uit de kast moeten halen om dit probleem voor onze provincie op te lossen.’

Behalve met de opvang van reguliere asielzoekers worstelt Rijswijk ook met statushouders. Gemeenten moeten jaarlijks een vastgesteld aantal van deze vluchtelingen met een verblijfsvergunning aan een huurwoning helpen. Van de zeventig die Rijswijk er dit jaar kreeg toegewezen, moeten er voor 1 januari nog 33 zijn doorgestroomd om de druk op de azc’s te verlichten.

Van de Laar klopte daarom bij gemeenten in de regio aan: als jullie onze 33 statushouders aan een huurwoning helpen, vangen wij in ruil meer asielzoekers op. Met die toezegging zou hij de gemeenteraad er makkelijker van kunnen overtuigen om het azc open te houden, was zijn redenering.

De gemeenten bedankten vriendelijk. ‘De een zei: ik moet studenten opvangen, de ander had al die plekken nodig voor arbeidsmigranten, een andere gemeente zei: als ik dit doe, gaat 100 procent van mijn huurwoningen op aan statushouders en dat kan ik niet uitleggen.’ Van de Laar: ‘Dan zie je dus hoe politiek ingewikkeld dit onderwerp ligt.’

De gemeenteraad bestrafte Van de Laars voorganger met een motie van afkeuring, omdat ze zonder concreet voorstel over het azc bij de raad was teruggekomen. Van de Laar deed de gemeenteraad dinsdag een veel strenger voorstel dan waarop GroenLinks en de PvdA hadden gerekend. Raadsleden van links tot rechts prezen hem om zijn transparantie en omdat hij wel scherp met het COA had onderhandeld. Dat had het azc nog minstens een jaar willen openhouden.

Zo kon het gebeuren dat ‘scenario vijf’ (een half jaar verlenging en geen nieuwe bewoners) het in de gemeenteraad ruimschoots haalt. Ook GroenLinks en de PvdA stemmen voor, net als onder meer het CDA (‘humaan tussenvoorstel’), D66, de VVD, Wij (‘kinderen die op straat belanden, dat kan gewoon niet’), Gemeentebelangen en ex-PvdA’er Rick Krumeich, die vindt dat Rijswijk juist een voortrekkersrol moet nemen in het opvangen van asielzoekers.

‘Pleisters plakken’

Twee partijen stemmen tegen. Beter voor Rijswijk spreekt over ‘pleisters plakken’ en waarschuwt dat de situatie over een half jaar ‘niet anders is’. Raadslid Ed Braam: ‘Dan zit er nog steeds een regering die niks doet en een provincie die niks doet.’ Contract is contract, vindt Marc Weterings van Rijswijks Belang. ‘Hoe geloofwaardig zijn we hier om weer tegen bewoners en ondernemers te zeggen: jongens, we hebben weer een leuke overeenkomst met het COA gesloten?’

Maar Van de Laar is ‘opgelucht’. Opgelucht dat een ruime meerderheid van de gemeenteraad achter het voorstel van het college staat. En opgetogen dat Rijswijk, ondanks de druk van alle kanten, de juiste afweging heeft gemaakt ‘tussen een betrouwbare en een humane overheid’.

Meer over