Waarom Breivik brieven naar de Volkskrant schrijft

Brieven van een massamoordenaar. 'Lees mij, in de brieven die ik naar de Volkskrant stuur'. 

Toine Heijmans
Anders Breivik brengt de Hitlergroet voor de rechter. Beeld AP
Anders Breivik brengt de Hitlergroet voor de rechter.Beeld AP

Op de redactie van de Volkskrant ligt al een tijd een brief van Anders Breivik, de massamoordenaar. Die kwam per post. Het zijn eigenlijk drie brieven, tegelijk verstuurd, en de moordenaar heeft moeite gedaan: vier keer werden zijn teksten tegengehouden door de gevangenisdirectie, de vijfde versie kwam aan - dat is althans wat de moordenaar zelf schrijft.

'To De Volkskrant.' 'Regards, Anders Behring Breivik.' Vijf kantjes getypt op een ouderwetse typemachine, vrijwel alinealoos, regelafstand nul en weinig wit, 'handmatig vertaald uit het Noors door ABB: 4 u.' Geschreven in de isolatie van zijn gevangenis in het plaatsje Skien. Breivik stuurt vaker brieven aan media, correspondent Pierre-Henry Deshayes van persbureau AFP kreeg er drie; ze bevestigen het beeld van een man die geen onderscheid maakt tussen 'het belangrijke en het triviale', schrijft hij op zijn blog. Een moordenaar die boos is omdat zijn nazisme geen podium krijgt, maar ook omdat hij het in zijn cel met een oude Playstation 2 moet doen.

De brieven van Breivik zijn koud. Ze slaan op mijn maag. De moordenaar maakt zich druk over het einde van het 'noordelijke ras'; hij voegt een tabelletje bij om te bewijzen dat uitsterving dreigt vanaf 2050. De moordenaar stelt een staatskliniek voor die de distributie regelt van 'pure' embryo's, en verliest zich in uitwijdingen over 'bruine en zwarte mensen' die lotions gebruiken om witter te worden. De moordenaar schrijft over zichzelf soms in de derde, soms in de eerste persoon, noemt zijn moorden 'de 22/7 aanvallen', alsof hij er niet bij was, en legt nog eens uit dat hij geen christen is, geen 'odinist', geen 'anti-jihadist', maar een fanatieke nazi 'sinds ik 14 was'. De moordenaar hangt graag de ideoloog uit, hij wil dat zijn moorden betekenis krijgt - kil gebruikt hij dure woorden, noemt zichzelf een 'consequentialist'.

'Ik weet dat deze informatie weinig troost biedt aan de direct geraakte mensen.' Schrijft de moordenaar die 77 mensen doodde.

De psychiater die ik de brieven laat lezen, zegt: deze man staat 'buiten de realiteit', zijn teksten zijn 'uitgesponnen' en 'breedsprakig'. Wat haar opvalt is de 'dwangmatigheid' van zijn zinnen: steeds maar weer hetzelfde vertellen en klagen dat niemand luistert, en opnieuw, en opnieuw. Ze herkent er patiënten in die soms jarenlang dezelfde complottheorieën debiteren. 'Ze kunnen zich op niets anders richten. Sommige dingen zijn waar, andere niet. Met ideologie heeft dat weinig te maken.'

Maar het gevaar is dat anderen het serieus nemen.

Twintig jaar geleden schoot Martin Bryant 35 mensen dood in Port Arthur op Tasmanië. Op de historische plek waar het gebeurde, staat een bordje ter herinnering, de naam van de dader wordt niet genoemd. 'Die naam mag hier niet worden uitgesproken', zei de gids die me er rondleidde. Op dezelfde manier willen de mensen in Skien Anders Breivik vergeten. Ze gebruiken niet zijn naam, maar 'de terrorist', 'de kindermoordenaar' of 'hem'. Zou het helpen? We willen moordenaars duiden - van Volkert van der G. wil ik nog steeds het waarom weten (hij stond me één keer kort en koud te woord), en van Mohammed B.. Ook al weet je dat een antwoord nooit echt komt.

'To De Volkskrant', is de aanhef van een van zijn brieven. Beeld
'To De Volkskrant', is de aanhef van een van zijn brieven.Beeld

Breiviks vader schreef een boek (Mijn schuld?), Breiviks advocaat schreef een boek (Ik verdedigde Anders Breivik, waarom?), de Nederlandse journalist Eildert Mulder (Anders Breivik is niet alleen) doorploegde de 1.500 pagina's die de moordenaar schreef in de aanloop naar zijn daad en concludeert dat Breivik geen gestoorde eenling is, en zijn manifest geen geraaskal.

Na de massamoord ging hier vooral de discussie over: is hij gek of niet. Want als hij niet gek is, is hij een extreem-rechtse terrorist, en een bewijs dat terrorisme niet alleen is voorbehouden aan moslimfanatici. De psychiater zegt: 'Onderscheid maken tussen gekken en niet-gekken is onzin. Gestoorde mensen kunnen gevaarlijk zijn, normale mensen ook. Het gaat erom dat ze gevaarlijk zijn.' De Noorse rechtbank verklaarde hem raar, maar toerekeningsvatbaar.

Karl Ove Knausgaard schreef vorig jaar in The New Yorker dat Breivik de hoofdrol zoekt in een door hemzelf gecreëerde sprookjeswereld. 'Hij wilde gezien worden, dat is wat hem dreef, niets anders. Kijk naar mij. Kijk naar mij. Kijk naar mij.' Gisteren bracht de moordenaar de Hitlergroet in de nieuwe rechtszaak die hij zelf heeft aangespannen. Kijk naar mij. Lees mij, in de brieven die ik naar de Volkskrant stuur.

Onderaan de streep is Anders Breivik een massamoordenaar die 77 mensen doodt en even later een pleister eist omdat er een sneetje in zijn vinger zit.

Zijn handtekening onderaan een volgetypt vel. Beeld
Zijn handtekening onderaan een volgetypt vel.Beeld
Meer over