Waar zit Arafat?

Een fototje van een gedekte eettafel geeft een schamele indruk van de rolverdeling tijdens het topoverleg op Wye Plantation, Maryland....

Bij formele diners in Noord-Europa en Noord-Amerika zitten gastheer en gastvrouw ver van elkaar, aan het hoofd van de tafel. De rest van de gasten zit langs de lengte van de tafel. Deze opstelling wordt de Engelse stijl genoemd. In Europa kennen we ook een opstelling die Franse stijl heet: gastheer, gastvrouw en hun belangrijkste gasten zitten in het midden van een lange tafel. In tegenstelling tot de Engelse stijl, waarbij beide koppen van de tafel status hebben, is er bij een tafel in Franse stijl slechts een enkel centrum van eer.

Henrik de Groot, Nederlands chef protocol van Binnenlandse Zaken, noemt de Franse stijl centralistisch en elitair: 'De Engelse stijl is dualistischer en democratischer.' Op Wye Plantation is even geen behoefte aan dualisme. Daarom koos Clinton blijkbaar de Franse stijl.

De regels van het protocol zijn ontstaan aan de koninklijke hoven, waar de monarchen onderling internationale politiek bedreven tijdens etentjes. Zoiets als deze week op Wye Plantation. Altijd gaf de placering uitdrukking aan de onderlinge relaties. De belangrijkste mensen zaten het dichtst bij de monarch, die gastheer was (op de foto is dat Clinton).

Placering verloopt volgens een hiërarchische structuur. Onder de koninklijke familie kwam de adel, die volgens een streng systeem van titels naar stand kan worden gerangschikt. Ook de geestelijkheid is hiërarchisch ingedeeld. Hetzelfde geldt voor regeringsfunctionarissen, militairen en zelfs voor academici. De hiërarchie van alle openbare functies en officiële titels is, naar maatschappelijk belang, vastgelegd op de protocollaire lijst.

Zo'n lijst wordt nog steeds gehanteerd door de ministeries, maar is staatsgeheim. Vaak is het namelijk nodig de placering aan tafel te veranderen naar omstandigheden, en af te wijken van de protocollaire lijst, maar dat hoeft niemand te weten. Geheimhouding van de lijst is een vorm van discretie.

Tot de Franse revolutie gold geboorte als belangrijker dan functie. Al was een baron minister van Financiën, aan tafel zat hij lager dan een graaf, al was die wijnboer. Dit kon slechts verholpen worden door de minister van Financiën een hogere adellijke titel te geven.

Ook de geestelijkheid werd vaak geplaceerd op basis van geboorte. Daardoor kwamen in de praktijk alleen geestelijken van adellijken huize in aanmerking voor posities als abt of bisschop. In de 19de eeuw is dat veranderd. Sindsdien is functie het belangrijkst en betekent geboorte, behalve in het geval van een koninklijke familie, weinig meer.

Er is echter een nieuwe groep bijgekomen, die moeilijk te plaatsen valt. Industriëlen zijn niet hiërarchisch ingedeeld en staan niet op een protocollaire lijst. Al is het verschil tussen hun macht gigantisch, voor de staat is de directeur van een shoarmatent gelijk aan de algemeen directeur van Unilever.

In de 19de eeuw was het gebruikelijk industriëlen te rangschikken naar persoonlijk vermogen, maar die vlieger gaat niet meer op. De eigenaar van een tapijtfabriek kan veel meer eigen geld hebben dan de directeur van een multinational, maar zijn maatschappelijk belang is toch kleiner.

Henrik de Groot heeft een protocollaire nouveauté geïntroduceerd bij de opening van het Danstheater in Den Haag. Tussen ministers en leden van het koningshuis had hij de grote sponsors geplaatst en ze gebombardeerd tot co-gastheer, waardoor ze een protocollaire rol kregen. Ongewoon voor industriëlen, maar het hof vond het erg leuk.

In de 19de eeuw was het de rigueur man en vrouw af te wisselen. De mannelijke eregast zat aan de rechterhand van de gastvrouw. Zijn echtgenote aan de rechterhand van de gastheer. De aanwezigheid van al die echtgenotes tussen de mannen voorkwam in zekere zin te veel serieuze conversatie tussen de hoogwaardigheidsbekleders. Er werd gecommuniceerd via het ritueel.

Lodewijk XIV hield helemaal niet van tafelgesprekken. Bij hem was alles ritueel. Hij en de koningin waren de enigen die op stoelen met armleuningen zaten. Verder had een aantal hofdames recht op driepotige stoelen, tabourets genaamd. De rest, onder wie alle mannen, moest staan. Door zich verdienstelijk te maken, kon de man in de gunst van de koning komen en zo een tabouret verdienen voor zijn vrouw. Niet voor zichzelf.

Op diners waar man en vrouw afwisselend geplaatst worden, gaat het ook een beetje zo. De vrouw van een eregast mag in de buurt van de belangrijkste persoon zitten, maar zelf zit hij aan het andere eind van de tafel. Op het hoogste niveau is dat niet meer vol te houden. Stel dat Albright komt eten bij Beatrix. Je kunt moeilijk Albright als eregast naast Claus plaatsen, en haar gemaal naast de koningin zetten. De minister moet zelf in de buurt van de majesteit zitten. Ging in de 19de eeuw geslacht nog voor functie, nu gaat functie voor geslacht.

Elisabeth en de aartsbisschop, Albright en Clinton, Thatcher en Gorbatsjov, Beatrix en Mandela. Het zijn allemaal stelletjes die gemakkelijk naast elkaar zitten. Enerzijds zit man naast vrouw, anderzijds zitten de belangrijke mensen bij elkaar. Het past in een tijd waarin de rol van echtgenotes tijdens diners kleiner is geworden, en waarin vrouwen tegelijkertijd belangrijke maatschappelijke posities zijn gaan bekleden.

Op de foto van Wye Plantation is goed te zien dat geslacht niet meer uitmaakt. Aan de rechterhand van Clinton zit zijn rechterhand: Gore. Daarnaast Berger, adviseur van de veiligheidsdienst. Hoewel ze vrouw is, zit Albright links van Clinton. Netanyahu zit naast zijn minister van Defensie, Mordechai. Geen echtgenote te zien.

De grote vraag blijft: waar is Arafat? Een woordvoerder van Binnenlandse Zaken in Washington verzekert dat Clinton, Arafat en Netanyahu alle maaltijden op Wye gezamenlijk gebruikten. 'Misschien was Arafat even telefoneren', zegt de woordvoerder, maar hij weet ook niet waar de Palestijnse leider daarna zou gaan zitten. Pal naast Netanyahu? Gezellig. Het is niet waarschijnlijk dat Arafat zich zou laten neerzetten als rechterhand van Netanyahu.

Misschien wilde Arafat niet op de foto, omdat er eigenlijk geen eervolle plaatsen meer over zijn. Hoe meer mensen er tussen Arafat en Netanyahu zitten, hoe lager zijn plaats. In deze Franse opstelling, waarbij de president aan het midden van de tafel zit, is ook het hoofd van de tafel een plaats zonder eer. Onverstandig om Arafat daar te plaatsen.

Het is goed mogelijk dat Arafat naast Albright heeft gezeten. Weliswaar net zo ver verwijderd van de gastheer als de relatief onbekende Berger, maar toch naast de Amerikanen, samen een front vormend tegen Israël. Toen de foto genomen werd, afgelopen zondag, leek het daar nog op. Clinton stond bijna op het punt de Palestijnse staat te erkennen.

Maandag kwam de bomaanslag in Be'ersheba. Dat zal de placering hebben veranderd. Misschien moest Arafat die dag voor straf aan het hoofd van de tafel zitten. Er is geen foto van.

Meer over