Waar bejaarden Whiskas eten

Schril was het contrast afgelopen week in St-Petersburg tussen de totale stagnatie in de haven en de optimistische geluiden over Rusland op de jaarvergadering van de OostEuropabank....

OP DE kade van Terminal 3 van de haven van StPetersburg staan tweeduizend containers. Ze staan er al twee jaar. Niemand weet waar ze heen moeten. Niemand weet wat er in zit, want niemand wil ze openbreken. Ze maken alleen wel al twee jaar lang elke activiteit op deze kade onmogelijk. Zonder Terminal 3 mist de haven van St-Petersburg 20 procent van haar capaciteit.

Even verderop, bij Terminal 1, ligt genoeg aluminium opgeslagen om voor drie jaar in de Nederlandse behoefte te voorzien. Rollen staaldraad zijn tussen het aluminium opgestapeld. Er is zo weinig ruimte, dat havendirecteur Bilichenko zelfs in de tuin bij zijn eigen kantoor struikelt over het aluminium.

Karel de Koeyer kan zich nog steeds opwinden over die 'congestie' in de haven. Maar wat zijn bloeddruk pas echt doet stijgen: 'Al die dure adviseurs die zulke dikke rapporten schrijven' - hij spreidt de armen - 'dat het hier zo vol staat en dat die rotzooi uit de haven wegmoet. Dat weet de directeur zelf ook wel. Als die uit zijn kantoor stapt, valt hij te pletter over de rommel. Die heeft echt niemand nodig om hem dat te vertellen.'

Met een half miljoen gulden van het Nederlandse ministerie van Economische Zaken probeert De Koeyer hier en daar wat verbeteringen aan te brengen. Samen met de Russische partner Tekhnolport en een kleine staf van het adviesbureau Amsterdam Port Consultants - waar De Koeyer zelf ook in dienst is - organiseert hij Engelse lessen voor het management van de haven, geeft hij computertrainingen, en helpt hij met het ondernemingsplan en met de automatisering.

'Met een half miljoen valt veel te doen', zegt De Koeyer, aan wiens gestalte en taalgebruik zijn verleden als kapitein op de grote vaart valt af te lezen. Hij trekt de vergelijking met de collega's van Hamburg Port Consultants. Die zijn gefinancierd door de Europese Commissie, met geld van het speciale Ruslandfonds Tacis. 'Die hebben dertien miljoen gulden gekregen, maar zitten nu uit hun neus te eten omdat de Russen hen niet moeten. En waarom niet? Omdat van die dertien miljoen uiteindelijk maar één miljoen bij de Russen terechtkomt. De rest gaat naar de adviseurs en naar Brussel.'

De problemen in de haven zijn immens. Niet alleen omdat het haventerrein vol ligt met spullen waarvan niemand weet waar ze heen moeten, maar ook omdat elke organisatie ontbreekt. 'We hebben nieuwe loodsen nodig, nieuwe wegen, nieuwe spoorwegen, een beter toegeruste organisatie, betere coördinatie met andere bedrijven in de haven, meer automatisering, meer marktgevoel. Alles', zegt Vladimir Krasheninnikov, directeur van Terminal 1, licht wanhopig.

De Koeyer vertelt: 'Het duurt soms een dag voordat een vrachtwagenchauffeur hier kan wegkomen met zijn spullen. Er is maar één toegangspoort, die niet breed genoeg is om twee vrachtauto's tegelijk door te laten. Dus als er één bij de loketten staat om zijn zaken te regelen, houdt hij de rest op. Als je dan aan de beurt bent, is het net schafttijd voor de administratie. Die eten van half twaalf tot half een. Van half een tot half twee schaften de dokwerkers, en de douane luncht van half twee tot half drie. Dat betekent dat de hele haven elke dag drie uur plat ligt.'

VOLGENS hem kan de produktie in de haven, 'zonder ook maar één gulden te investeren', met 50 procent omhoog. 'Als alle mensen maar eens werkten naar wat ze betaald kregen. Met 500 duizend roebel (driehonderd dollar) per maand behoren de havenarbeiders tot de best betaalde werknemers in Rusland. Ze hebben nog steeds de mentaliteit die hen zeventig jaar lang geholpen heeft: de bazen doen alsof ze ons betalen, dan doen wij alsof we werken.'

De Koeyer heeft geprobeerd de tweeduizend containers van het haventerrein weg te krijgen. 'Maar niemand wil zijn vingers branden. Ze zijn allemaal bang op hun kop te krijgen. Dan zeg ik: nou èn. Laat ze maar een rechtszaak beginnen. Ze kunnen je niet meer ontslaan, want je bent nu eigen baas. Maar dan heb je in ieder geval weer de ruimte om te werken.'

De problemen in de haven van StPetersburg zijn exemplarisch voor Rusland. De Koeyer bespeurt verandering, maar die gaat 'heel, heel langzaam'. Hij gebruikt dezelfde woorden als Viktor Tsjernomyrdin, de premier van Rusland. Die zei afgelopen maandag in zijn openingstoespraak tot de jaarvergadering van de Oost-Europabank (EBRD): 'Er is verbetering, maar het gaat heel, heel langzaam. En als we niet meer steun krijgen uit het Westen, kan het wel eens te langzaam gaan. Te weinig buitenlandse investeringen spelen de reactionaire krachten van dit land in de kaart.'

BART le Blanc, de Nederlandse secretaris-generaal van de Oost-Europabank, is optimistischer. 'Ik zie groeipolen ontstaan, vooral op plekken met een gunstige geografische ligging, zoals Wladiwostok of St-Petersburg, of op plaatsen waar grondstoffen zijn, zoals Novgorod. In die steden zien we enorme economische activiteiten. Die kunnen de rest misschien meetrekken.'

De meeste deelnemers aan de jaarvergadering zijn een beetje verbaasd. Na het aantreden van de nieuwe regering-Tsjernomyrdin, in januari, werd algemeen aangenomen dat de hervormingen fikse vertraging zouden oplopen. De belangrijkste hervormers, de ministers Fjodorov van Financiën en Gaidar van Economische Zaken, bleven immers buiten het nieuwe kabinet.

Inmiddels is de economie van het land, gemeten aan de inflatie, stabieler dan de afgelopen twee jaar. Zelfs Viktor Gerasjtsjenko, de machtige baas van de Centrale bank, lijkt zich te voegen in het voorzichtige herstelbeleid dat Tsjernomyrdin voert. De inflatie is omlaag tot 8 procent op maandbasis, waar dat vorig jaar nog tussen de 15 en 25 procent lag. Tsjernomyrdins grootste wapenfeit, waarvoor hij op de jaarvergadering bewondering oogstte, is dat hij vorige maand met vage beloften erin is geslaagd anderhalf miljard dollar los te peuteren bij het Internationale Monetaire Fonds.

De Gerasjtsjenko die vorig jaar oktober nog miljoenen roebels overmaakte aan de opstandelingen Roetskoj en Chasboelatov in het Russische parlement, is onherkenbaar. Hij toont zich in St-Petersburg zo streng als Wim Duisenberg kan zijn.

Toch zijn er ook critici. Westerse bankiers menen dat de inflatie-statistieken onbetrouwbaar zijn, omdat ze alleen de prijzen in de staatswinkels meten. Bovendien wordt de roebelkoers kunstmatig gesteund door de centrale bank. 'De bodem van de kas is bijna in zicht. Als de deviezen op zijn, valt de roebel als een baksteen', zegt een Russische bankier die anoniem wil blijven.

En een Russsische exporteur: 'Wat ik aan deviezen verdien, zet ik op een buitenlandse bankrekening. Ik vertrouw Gerasjtsjenko nog niet.' Hij is niet de enige. Het Institute of International Finance heeft berekend dat van de negentig miljard dollar die Rusland de afgelopen drie jaar heeft verdiend aan de export van olie, gas en andere grondstoffen, veertig miljard in het buitenland is gebleven.

Een deel van dat geld zal ongetwijfeld terecht zijn gekomen in de Baltische staat Estland, even westelijk van St-Petersburg. Dit landje begint zich met zijn liberale bankwetgeving inmiddels te ontwikkelen tot het 'Zwitserland van Oost-Europa'. Veel Russen hebben er bankrekeningen geopend. Van alle voormalige Sovjet-staten presteert Estland verreweg het beste. Inflatie is er niet meer, een begrotingstekort evenmin.

IEDEREEN heeft in Estland een baan, of twee, of drie. Dat tekent de pijn die de stabilisering van de Estlandse economie de bevolking heeft gekost. De lonen zijn er enorm gedaald, en voor oudedagsvoorzieningen is praktisch geen geld meer. Dat geeft aanleiding tot taferelen die in hun triestheid bijna weer hilarisch worden.

Mars/Master Foods, dat in Estland honde- en kattevlees onder de namen Pedigree Pal en Whiskas op de markt brengt, is door de autoriteiten gevraagd 'prudent' om te gaan met hun televisie-reclame.

Een aantal gepensioneerden pleegde zelfmoord omdat ze het niet konden verdragen honden en katten blij te zien eten van het spul, terwijl zijzelf zich slechts drie blikken Whiskas per maand konden veroorloven, zo lieten hun nabestaanden weten.

Mars/Masterfoods wil de Estse groeimarkt echter niet zonder meer opgeven. Het reclamebudget is zelfs opgetrokken van 26 duizend tot veertigduizend dollar. 'We zenden onze reclames nu laat op de avond uit. We denken dat de meeste oude mensen dan in bed liggen', zo verklaart Ana Kutaviciene van het bedrijf deze concessie.

Ook andere Oosteuropese landen lijken er inmiddels in geslaagd te zijn hun economie weer op het rechte spoor te zetten. Niet alleen bekende uitschieters als Tsjechië, Polen en Hongarije oogstten de afgelopen week applaus op de jaarvergadering van de Oost-Europabank in St-Petersburg, ook een bijna afgeschreven land als Albanië doet het verbazend goed.

Rusland is echter zo ver nog niet. Alexander Bogun, vice-directeur van het havenbedrijf Tekhnolport, vindt de inflatie verreweg het grootste probleem. 'Het maakt een fatsoenlijke financiële planning vrijwel onmogelijk. In andere landen met een hoge inflatie, zoals Brazilië, wordt dat simpel opgelost: die schrijven hun begrotingen in dollars. Maar wij mogen dat niet. Voor onze contacten met de belastingen, of om een krediet te krijgen van de bank, moeten wij onze plannen in roebels indienen. En als er dan een kleine afwijking is door de inflatie, krijgen we van de bank ons krediet niet los en moeten we aan de fiscus een boete betalen.'

Alle andere problemen vallen in het niet bij de inflatie, meldt Bogun. 'We hebben bijvoorbeeld geen enkel probleem met het innen van onze rekeningen. Wij werken alleen met cliënten die we goed kennen. En als we nieuwe klanten krijgen, moeten ze van tevoren betalen. Dat is inmiddels zo ingeburgerd in Rusland, dat niemand daar gek van opkijkt. Je moet natuurlijk wel uitkijken met wie je zaken doet.'

Afgelopen weekend schokte Moskou de westerse investeerders in het land met de mededeling dat op buitenlands kapitaal voortaan een belasting van 23 procent wordt gelegd. Een dag later werd de maatregel weer ingetrokken, maar de onzekerheid blijft. Heeft Bogun geen last van de steeds wisselende directieven uit Moskou? Hij lacht wat moeizaam: 'Er bestaat een oude traditie in Rusland, die nog uit de tijd van de tsaren stamt. De wet is er niet om te gebruiken, maar om te omzeilen. Stabiliteit in de wetgeving vinden we dus niet zo belangrijk. We vinden onze weg toch wel.'

De Koeyer vult aan: 'Neem nou de douane. Die moeten rekening houden met 85 miljoen regeltjes. Ze vinden altijd wel wat om je het werken onmogelijk te maken. Ik ben met die mensen om de tafel gaan zitten en heb gezegd: probeer nou eens wat te vinden zodat het wèl geregeld kan worden. Dat is toch ook in jullie belang? Ook daar zie ik langzamerhand wel wat veranderingen. Maar het is moeilijk, want de douane is een van de machtigste en meest verstarde organisaties in Rusland.'

De Nederlandse adviseur heeft zo zijn eigen praktische probleempjes: 'Toen ik hier net kwam en met de mensen overlegde over het geven van management-trainingen, viel het plan helemaal dood. Er was geen enkele animo voor. Later begreep ik waarom: onder de communisten stond het begrip ''training'' voor drie jaar Siberië. Nu zeg ik dat ze aan management reorientation moeten doen, en ze zijn wildenthousiast.'

De Koeyer heeft ook nog zijn steentje bijgedragen aan de jaarvergadering van de EBRD. Hij bereidde de presentatie voor van de investeringsplannen van de haven, een presentatie die uiteindelijk gehouden werd door de directeur. 'Toch jammer als je ziet dat die man er uiteindelijk niets van bakt. Hij gebruikte een modern instrument als overhead sheets, maar las ze vervolgens op die stomvervelende, monotone dreunstem gewoon voor. Die mensen hebben nooit geleerd een fatsoenlijke presentatie te geven.'

Het is te merken dat Rusland overspoeld raakt met westerse adviezen. Bij een ander seminar, voorgezeten door bankpresident Gerasjtsjenko, konden de deelnemers een brochure krijgen met alle investeringsprojecten in Rusland waarvoor buitenlandse steun gezocht werd. Kennelijk had iemand de organisatie aangeraden dat het wel sjiek was om op de kaft een stickertje For your personal use te plakken. Alleen jammer dat dit marketinglesje de potentiële westerse investeerders behoorlijk irriteerde. Want de dame die met haar Prittstiftje in de weer was, veroorzaakte een lange rij voor de tafel met brochures. En niemand mocht de zaal in zonder brochure-met-sticker.

De bijeenkomst zelf was niet te volgen: de vertaling was onverstaanbaar. Het tekent echter toch de belangstelling van westerse zakenlieden dat de zaal niet alleen afgeladen vol was, maar dat iedereen ook tot het eind toe bleef zitten.

Al het negatieve gepraat over Rusland irriteert De Koeyer. 'Natuurlijk, het is moeilijk. Maar ik heb er moeite mee als de westerse reders nu opeens roepen dat de haven van St-Petersburg zo'n puinhoop is. Want hoe komt dat? Vroeger zaten ze voor een dubbeltje op de eerste rij, want ze kregen hun vracht allemaal free on board. Dat betekent dat ze niets hoefden te betalen aan douanekosten, verscheping of wat dan ook. Nu moeten ze wel de portemonnee trekken en dan beginnen ze te kankeren. De kost gaat voor de baat uit - als ze het hier beter willen, moeten ze er wel voor betalen.'

Meer over