InterviewSusan Top

‘Waak ervoor dat na de huizen niet ook gemeenschappen scheuren’

Susan Top op de Waddendijk bij het industriegebied bij Delfzijl, op de plek van het voormalige dorp Oterdum. Ze loopt een afscheidsrondje door de provincie Groningen. Een somber stemmende wandeling.  Beeld Harry Cock
Susan Top op de Waddendijk bij het industriegebied bij Delfzijl, op de plek van het voormalige dorp Oterdum. Ze loopt een afscheidsrondje door de provincie Groningen. Een somber stemmende wandeling.Beeld Harry Cock

Nog terwijl ze secretaris was van het Groninger Gasberaad ging de gaskraan dicht. Toch neemt Susan Top gedesillusioneerd afscheid. ‘Er komt steeds een nieuwe lichting bestuurders en ambtenaren. De gedupeerden zijn nog steeds dezelfden.’

Voor wie een bedevaart onderneemt door Noord-Groningen zijn er hoopvoller oorden dan Weiwerd. Hier gebeurde geen wonder of openbaring, integendeel. Net als Oterdum en Heveskes maakte het wierdedorp nabij Delfzijl in de jaren zeventig plaats voor uitbreiding van de chemische industrie – die vervolgens niet kwam.

Ook Susan Top moet zich vaak hebben afgevraagd waar ze het allemaal voor deed. Na zich als belangenbehartiger zeven jaar te hebben vastgebeten in het aardbevingsdossier neemt ze deze week afscheid, met een wandeling door het Groninger Land. Gedupeerden, geleerden, Kamerleden en vertegenwoordigers van al die organisaties die werden opgetuigd om greep te krijgen op dat veelkoppige monster vergezellen haar in etappes.

De eerste dag was pittig, zegt ze. Niet zozeer fysiek – na jaren vooral doorgebracht te hebben in vergaderzaaltjes doet de buitenlucht haar goed. Maar mentaal hakt het erin, de gesprekken met Groningers die nog in onzekerheid zitten. ‘Bestuurders en ambtenaren maken steeds plaats voor een nieuwe lichting, die weer van voren af aan begint. De gedupeerden zijn nog steeds dezelfde. Zij beginnen niet opnieuw.’

Chaotische brij

Zelfs de vrouw die zich als een van de weinigen steeds een weg leek te kunnen banen in de bestuurlijke jungle, raakte verstrikt in het woud van loketten, regelingen en protocollen. ‘Volgens mij ben ik de enige die het nog begrijpt. Maar ik kan het niet meer uitleggen. Ik kan het voor mezelf niet meer verantwoorden om medeverantwoordelijk gehouden te worden voor deze chaotische brij.’

Aan de rand van het chemiepark raken de oude en de nieuwe wereld elkaar. Links aluminiumfabriek Aldel, ooit hier gebouwd omdat het gas zowat gratis uit de Groningse bodem kwam. Rechts de windturbines, die het inmiddels verketterde ‘onzichtbare goud’ moeten doen vergeten.

In 2014, het jaar waarin Top betrokken raakte bij het gasdossier als lid van de Dialoogtafel (zoals het belangenoverleg toen heette), haalde de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) nog ruim 42 miljard kuub gas uit de bodem. Het komende gasjaar (1 oktober-30 september) is dat nog maar maximaal 3,9 miljard kuub. Daarna wacht de waakvlam.

In 2018 kondigde toenmalig minister Wiebes aan de gaswinning in Groningen versneld te staken. ‘Een historisch besluit’, jubelde het ministerie van Economische Zaken en Klimaat vorige week nog eens. Zo zou de oorzaak van de aardbevingen worden weggenomen en een massale en financieel, technisch en maatschappelijk ingrijpende versterkingsoperatie worden afgewend.

Gemengde gevoelens

Het dichtdraaien van de gaskraan gebeurde voortvarend, uiteindelijk. De Groningse bodem houdt zich steeds rustiger. Toch is het humeur in de provincie amper verbeterd. Ook Top zelf heeft er altijd gemengde gevoelens bij gehad.

‘Wij zeiden al heel lang dat de problemen bij de oorzaak moesten worden aangepakt, anders ben je bezig met symptoombestrijding. Maar dat kon niet, vanwege leveringszekerheid was het gas nodig. En nu kon het plots wel. Dan blijf je toch zitten met het gevoel dat je al die jaren voor de gek bent gehouden.’

Bovendien, zegt ze, ontstond het beeld dat het in Groningen nu wel geregeld was. Terwijl er pas net een begin was gemaakt met de versterkingsoperatie werd die niet bijgestuurd, maar meteen op pauze gezet.

‘Dat minder gaswinning consequenties had, was duidelijk. Maar er is nog veel onzeker over hoe de bodem reageert. En er waren al wel afspraken gemaakt.’ Wat volgde was enorme versnippering, wie wanneer in welk regime wat te wachten zou staan met welke procedures en welke partijen. ‘Opeens woonden mensen op basis van een model wel in een veilig huis en begonnen ze weer van voren af aan.’

Eerder al verwerd het repareren van schade tot een kafkaëske toestand. Top wees vaak op de bron van dat onheil: de illusie dat je bij een scheur zou kunnen vaststellen of die wel of niet door een aardbeving was ontstaan. Zelfs nadat de NAM buitenspel werd gezet, ontaardde dat geloof in een inspectiecircus dat een veelvoud kostte van het herstel zelf. In de buitengebieden, waar schade volgens deskundigen minder waarschijnlijk is, kunnen gedupeerden inmiddels vijfduizend euro krijgen ‘om van het gedoe af te zijn’. Terwijl rond Loppersum nog elke scheur bemeten en beschreven wordt. ‘De omgekeerde wereld.’

Chocola

CWV, NCG, CBG, TCBB, TCMG, IMG – Top zag instituten komen en gaan, een patroon van wat ze ‘politiek opportunisme’ noemt. ‘Er is een ingewikkeld probleem. Dat beleg je bij een club met liefst een drieletterige afkorting. Zo koop je tijd, om na een paar jaar te concluderen dat het toch tegenvalt en anders moet.’

Bij een tussenstop krijgt ze een Snickers aangereikt. Een verwijzing naar die keer dat ze met haar voorzitter uren in een zaaltje op een ministerie in Den Haag werd geparkeerd, in afwachting van het overleg van ‘bestuurders onder elkaar’. ‘Heel pijnlijk.’ Chocola was de enige troost.

Te vaak kreeg ze het gevoel dat inspraak niet vanzelfsprekend was. Aanvankelijk had het Groninger Gasberaad nog een formele adviesfunctie. Maar die verdween in een bestuurlijk vacuüm waarin vaak niemand verantwoordelijk lijkt. ‘We hoeven echt niet altijd onze zin te krijgen. Als er maar geluisterd wordt. En dat werd er steeds minder.’

Teleurstelling en verbazing overheersen. ‘Ik begrijp niet waarom zo veel schoten voor open doel om dingen simpeler en eerlijker te regelen niet benut zijn. Dan ga je denken, en dan kom je tot de conclusie dat het wel om geld moet draaien. En dat is triest.’

Ze vreest onderliggende spanningen als gevolg van de lappendeken van verschillende bestuurlijke afspraken en regelingen. Pijnlijke situaties, waarin de een een nieuw huis krijgt en de ander niet. ‘Maar ga het elkaar niet verwijten. De buurman kan er ook niets aan doen dat-ie toevallig in een andere regeling zit. Waak ervoor dat er na de scheuren in de huizen niet ook nog scheuren in gemeenschappen ontstaan. Dat zou dramatisch zijn.’

Meer over