Vutters in hun vel

Marrie Bot zoekt naar onvolkomenheid. Voor haar nieuwste boek fotografeerde ze paren op leeftijd terwijl die elkaar liefhebben. Daarmee wilde ze ook het clichoorbreken dat seks ophoudt als je ouder wordt....

Door Rob Gollin

Het moest in kleur, deze keer. Al haar eerdere fotoboeken waren in zwartwit geweest: Miserere, de grote bedevaartplaatsen in Europa (1984), Bezwaard Bestaan, over verstandelijk gehandicapten (1988) en Een Laatste Groet, een verslag van uitvaart- en rouwrituelen in multicultureel Nederland (1998).

Maar zwartwit abstraheert, er zakt onvermijdelijk een scherm tussen kijker en werkelijkheid, vindt ze. Kleur komt dichter bij de realiteit, en nu moest het zo realistisch mogelijk zijn. Die exactheid was voorwaarde.

Alle schakeringen van de huid dienen zichtbaar te zijn. Elke plooi mag zich in volle uitzakking manifesteren. De butsen en vlekken op de onderarm, waarom niet? De afdruk van het elastiekje van de uitgetrokken sok nog op het scheenbeen, het bandje van de afgelegde beha nog op de borst, het grillige patroon van adertjes dicht onder het bleke vel. Prachtig toch?

Het is een rode draad in haar werk, die fascinatie voor onvolkomenheden in het leven, voor onaangenaamheden zo u wilt. Fotografe Marrie Bot (1946, Bergambacht) spreekt het ook nu niet tegen. In de herfst van het bestaan raakt het lichaam nu eenmaal steeds verder verwijderd van het schoonheidsideaal, wat dat ook moge inhouden. Leer er maar mee leven. Het is de werkelijkheid.

Maar het was zeker niet de voornaamste drijfveer waarmee ze Geliefden - Timeless Love maakte en uitbrengt in eigen beheer, haar jongste boek waarin ze paren op leeftijd vastlegde die elkaar teder en soms nog hartstochtelijk liefhebben. Ze was erbij vanaf de eerste toenadering tot aan de daad - niet tot en m voor alle duidelijkheid, nou nee, daar hoefde ze echt niet bij te zijn, dat was de grens.

Als het haar vooral om onaangenaamheden te doen was geweest, had ze net zo goed het verval in alle wreedheid kunnen tonen, zoals de Canadees Donigan Cumming heeft gedaan in Pretty Ribbons, waarin hij een graatmagere actrice tussen haar zeventigste en tachtigste vooral in haar onthutsende naaktheid liet zien. Of extremen opzoeken, zoals Donna Ferrato die Amerikaanse ouderen volgde die nog deelnemen aan gangbangs en nog extatisch naar hun G-plek speuren. Met die fotografie voelt ze weinig verwantschap. Het is haar te makkelijk. Effectbejag.

Het was op de eerste plaats het taboe op ouderen en erotiek dat ze te lijf wilde gaan, het clichat het pakweg na je vijftigste, vijfenvijftigste levensjaar wel voorbij is met opwindend spel en vreugdevol vrijen. Het is een gedachte die eeuwenlang vooral door de kerk is gevoed, meent ze. Seks dient slechts de voortplanting.

Ze weigerde het aan te nemen, stelde haar camera scherp op wat zij doorsnee ouderen noemt in hun gewone leven en registreerde de streling in de keuken, de knuffel voor de open haard, het elkaar uitkleden en de stoeipartijen met aan de slaapkamerwand de tekening van Degas of de foto's van de kinderen. Huiselijke erotiek tussen 50 en 85, schrijft ze in het voorwoord. Het best. Het is niet afschuwelijk of pervers, dwilde ze laten zien. De liefde is niet voorbij als meno- en penopauze zich aandienen. Het is misschien zelfs heel wat leuker dan de erotiek tussen dertigers en veertigers die er vanwege drukdrukdruk, baan, hypotheek, kinderen, en gejaagd vullen van vrije tijd nauwelijks meer aan toekomen.

Ze was eerst zelf op zoek gegaan naar afbeeldingen, halverwege de jaren tachtig. Tja, de veertig voorbij, dan komen de vragen vanzelf. Hoe zou ze eruit komen te zien, straks, na de zestig? Foto's van naakte ouderen bleken uiterst zeldzaam, laat staan als ze in staat van liefdevolle omhelzing verkeren. Not done. De Noorse pensioenverzekeraar die destijds een foto van zo'n paar in een krantenadvertentie gebruikte, tot het middenrif nog fatsoenlijk bedekt met een laken, werd door lezers aan de schandpaal genageld.

Pas in 2000 besluit Bot er zelf werk van te gaan maken. De aandacht voor wat inmiddels senioren is gaan heten, is gegroeid. Er verschijnen glossies als Midi en Plus. De reclame speelt er al enige tijd op in: ouder worden heeft ook zijn aangename kanten. Maar waar de samenleving tegelijkertijd sterk erotiseert, ontbreekt van vutters in hun vel nog altijd elk spoor. Wen we het gewoon niet zien, vraagt ze zich af. Tot haar ergernis beperkt zich de aandacht voor het thema hooguit tot de vraag of en hoeveel keer ze 'het nog doen'. De beleving is kennelijk niet interessant.

Dat intussen in de videotheken en de krochten van het internet een bont scala aan matures, older nudes, granny's en oma's voor de liefhebber figureert, heeft haar ambitie allerminst aan het wankelen gebracht. Ranzigheid bedoeld voor priveleinden, oordeelt ze. Dat is stiekem, dat heeft met het slechten van een taboe weinig te maken.

Dat het gevoelig ligt, blijkt volgens haar wel uit de eerste reacties. Het wordt vaak een persoonlijk gekleurde confrontatie. 'Nou ja, dat zou ik dus n doen.' 'Voor mij hoeft het allemaal niet meer.' 'Ik zie het gewoon liever niet, zo.' 'Marrie, nu ben je te ver gegaan.'

Natuurlijk moesten er drempels worden genomen, hogere dan in haar eerdere werk waarin ze ook de intimiteit van haar onderwerpen moest betreden. Vind ze maar eens, paren die bereid zijn zichzelf in eroderende glorie bloot te geven voor de lens van haar Mamiya. En, niet onbelangrijk, durfde ze zelf wel? Zou de g aan het voeteneind haar niet te veel worden, hoewel ze de gave heeft, al zegt ze het zelf, zich snel op haar gemak te voelen bij mensen die ze niet kent?

Ze heeft er vaker wel wat moeite mee gehad, de vraag of ze een foto van iemand mag maken. Vooral die eerste keer is haar bijgebleven, toen ze als studente aan de Vrije Academie in Den Haag op pad was in Luik, een vrouw benaderde die met een jagershoedje op in een grand cafchter een Wiener Melange zat. Griezelig was het gewoon. Maar de dame had geen bezwaar, en nadat ze bij de eerste paar klikken nog duidelijk poseerde, werd de houding al snel weer naturel. Zo is het daarna bijna altijd gegaan. Het groeide zo'n beetje uit tot motto: geen inbreuk maken op wat zich voor de camera afspeelt.

Tekenen was haar eerste passie. Als leerling-werktekenaar op een reclamebureau in Rotterdam kreeg ze de discipline onder de knie. Letters, cirkels en ovaaltjes zo uit de hand met een penseeltje. Het was vanuit haar milieu in de Krimpenerwaard al heel wat dat ze daar was beland. Ze had thuis zelfs een strijd moeten voeren om de Mulo te volgen. De huishoudschool, daar ging toch ieder meisje heen?

Maar de wereld van doel, product en markt raakte ze beu. Op de Vrije Academie bij docenten als Jan Sierhuis en Frans Zwartjes hoopte Bot, 27 inmiddels, op nieuwe impulsen. Die kwamen er, zij het niet vakmatig. Ze is er niet eens een donkere kamer binnengelopen. Maar de geest verruimde wel. Alles kon. Dan vroeg Zwartjes wat de studenten wilden. Nt, wilden de mannen. Dan regelde hij een model met stekeltjeshaar en onaanzienlijke borsten en ging vervolgens koffiedrinken. Soft focus? Adem maar eens fors op de lens, of smeer hem in met vaseline.

Liefde voor fotografie verdrong die voor het tekenen. Het snelle resultaat, de voldoening als alles klopt: de expressie van de personen, het kader, het verhaal vooral. Ze werkt soms jaren aan een boek. In Roc Zuid-Spanje, is ze bijna familielid van de bedevaartgangers geworden. Ze heeft er inmiddels een generatie in beeld gebracht.

Voor Geliefden - Timeless Love was een minder lange adem nodig. Een advertentie in Plus en Naturisme vormde het begin. Kunstenares zoekt paren tussen de zestig en honderd die voor een fotokunstproject de schoonheid van de liefde willen laten zien.

Er kwamen ruim dertig reacties op, er bleven er tien over toen bleek dat het ook naakt moest. Het stel dat er op aandrong dat de fotografe tijdens de sessies ook maar uit de kleren moest, viel buiten de selectie.

Bot had rekening gehouden met lange voorbereidende gesprekken, waarin ze haar modellen nog moest overtuigen en overladen met garanties dat ze toch echt het laatste woord in de fotokeuze hadden. Maar na een brief met uitleg en het eerste telefonisch contact bleken er weinig obstakels te zijn. Welnee, kreeg ze vaak te horen, neem je camera maar gelijk mee, dan hoef je niet twee keer te reizen. Slechts een paar wilde niet herkenbaar op de foto.

En, zoals ze het zelf uitdrukt, er waren engelen voorbij gekomen. De gewenste variit was meteen voorradig. Dik en dun, blakend van gezondheid en wankel van gestel, vermogend en onder modaal, hoog en laag opgeleid, barokke en kale interieurs. Dan kan ze tenminste niet het verwijt krijgen dat het alleen maar 'dat soort' mensen is.

Natuurlijk was iedereen aanvankelijk zenuwachtig. Wat moeten we doen, Marrie, was steevast de vraag. Nou, was haar reactie, wat djullie? Schuchter kwamen de suggesties. Het is wel eens begonnen aan het fornuis, toen zij in de soep zat te roeren. Of: we nemen geregeld eerst een beschuitje met een kopje thee in bad. 'Nou, leuk toch? Wat let jullie?' Zij volgde wel, naar boven.

Nee, voyeur heeft ze zich niet gevoeld. Ze moest wel wennen aan haar rol. Tot dan toe was ze louter observator van anderen, op de heilige plekken van Lourdes, Fatima, Rocen de Crough Patrick, in de tehuizen voor de verstandelijk gehandicapten, in de rouwkamers en naast de doodsbedden. Maar dit keer moest er, enigszins in strijd met haar principe, soms winbreuk worden gemaakt op de gebeurtenissen. Er schoven immers personen op haar verzoek tussen de lakens. Ze heeft wel eens gevraagd of ze iets met lingerie deden; dan kwam er zowaar een string van Marlies Dekkers uit de kast; zo raar stond dat niet eens. Ze gebruikte middelgrote negatieven, dan is het rolletje na tien opnames wel vol, en moest ze 'Pauze!' roepen om de film te verwisselen. 'Daar gaan we weer.'

Het was op de rand van docu-drama, beseft ze. Maar echt ensceneren kan ze niet eens. Eigenlijk ging het na het natuurlijk onwennige begin ('Het ziet er nog niet echt uit, kan het zijn dat jullie nog aan het spn zijn?') telkens weer heel vanzelf, ze hoefde zich er voor het overige nauwelijks meer mee te bemoeien. Daarover is ze, achteraf gezien, nog het meest verbaasd. En als er een hoogtepunt in zicht kwam, verliet ze de kamer. 'Ik ben weg hoor, maak het maar even af.'

Vragen dringen zich op. Biedt ze niet een te romantisch en zelfs onrealistisch beeld? Zijn haar figuranten wel representatief? Is de werkelijkheid niet ook dat er op die leeftijd heel wat wordt afgetobd in bed?

Dat, zegt ze, laat ze liever over aan de hulpverlenersboeken. Treurigheid was juist niet de focus van haar zoektocht. Ze heeft senioren gezocht en gevonden die goed in hun vel zitten, van elkaar houden en geen schroom hebben. Nou Het gaat, als ouderen het onderwerp zijn, al veel te vaak over problemen. Alsof iedereen op zijn vijfenzeventigste dementerend en incontinent in een verzorgingstehuis belandt en niemand na zijn tachtigste gewoon nog lekker maanden achtereen aan een zonnige costa zit.

Ze heeft, vindt ze, een opgewekt beeld gegeven, simpelweg omdat ze dat heeft aangetroffen. Toegegeven, lees haar voorwoord, oud worden, met bijbehorende kwalen en beperkingen, is nog steeds geen prettig vooruitzicht. Maar wat haar betreft is de les dat liefde en erotiek tot op hoge leeftijd mooi en vrolijk kunnen zijn.

Ze wijst op enkele handelingen in haar foto's: een voorzichtig zoentje op de schouder nadat een paar zich heeft uitgestrekt op bed, een beschermende hand om het hoofd bij het uitkleden. Ze heeft ze pas achteraf opgemerkt. Maar wonderschoon vindt ze het, die terloopse, bijna vanzelfsprekende tederheid die in al die jaren onuitroeibaar wortel heeft geschoten.

Meer over