Vurig verlangde onsterfelijkheid

Elias Canetti (1905-1994) had twee ambities: erkend worden als literator – en over een eeuw nog gelezen worden. Op dat laatste maakt hij goede kans, dankzij boeken als Masse und Macht en Het martyrium....

Anet Bleich

De brand in de huisbibliotheek van hoofdpersoon Kien waarmee Het martyrium besluit, komt niet uit de hemel vallen. Het was van meet af aan Kiens grootste angst. Wat wel verrast, is dat het Kien zelf is, een weltfremde geleerde, die de brand aansteekt. Notabene meteen nadat zijn broer de problemen waarin de bibliofiele sinoloog verstrikt is geraakt heeft opgelost. De wereld, het leven, de maatschappij, ze zijn irrationeel, lijkt Canetti te willen zeggen. Rationele oplossingen bestaan niet.

Het vuur dat de boeken verteert verwijst ook naar een grote brand in het Paleis van Justitie in Wenen die veel indruk op Canetti had gemaakt. En twee jaar vóór Die Blendung (‘De verblinding’), zoals de oorspronkelijke Duitse versie heet, bij de Weense uitgeverij Herbert Reichner verscheen, hadden op de Opernplatz in Berlijn de net aan de macht gekomen nazi’s alle boeken die hun niet aanstonden in een grote vlammenzee verbrand. Dat Kiens broer, de enige ‘normale’ figuur die zich in Het martyrium vertoont, nu juist directeur is van een krankzinnigengesticht, is een van de uitingen van superieure ironie die Canetti zich in deze roman veroorlooft. ‘Het leek mij niet meer mogelijk de wereld met de gebruikelijke middelen van het realisme te doorgronden’, zei hij zelf over Het martyrium in een veel later verschenen bundel met essays en interviews (Die gespaltene Zukunft, München, 1972).

Het leven van de in 1905 in het Bulgaarse Roestsjoek (of Roesse) als zoon van uit Spanje afkomstige Joden geboren Elias Canetti was even onrustig als vruchtbaar. Op zijn vijfde verhuisde de familie naar Manchester in Engeland waar de vader van de jonge Elias – vernoemd naar de gelijknamige profeet – plotseling overleed. Moeder verhuisde vervolgens met haar drie zoontjes naar Wenen, waar Elias zijn derde taal leerde (na oud-Spaans en Engels Duits waarin hij zou blijven schrijven). In Wenen beleefde hij het begin van de Eerste Wereldoorlog. Het ongeremde enthousiasme van de volksmassa’s over deze kans de vijand in de pan te hakken maakte diepe indruk op de kleine jongen. 24 Jaar later was Canetti getuige van vergelijkbare geestdrift, teweeggebracht door de Anschluss van Oostenrijk bij Hitlers Derde Rijk. Hij bracht de oorlogsjaren door in Londen. Zijn ruim voor de Anschluss verschenen Die Blendung was in de Duitstalige wereld – minus nazi-Duitsland waar het niet gepubliceerd mocht worden – een bescheiden succes.

In zijn jonge Weense jaren onderging Canetti de invloed van Sigmund Freud en van de schrijver Karl Kraus, wiens satire over de Eerste Wereldoorlog, Die letzten Tage der Menschheit, destijds legendarisch was. Tegen beiden zette hij zich later af. Zijn belangrijkste werk naast Die Blendung, dat na de Tweede Wereldoorlog in vele talen werd vertaald, was Masse und Macht. Het verscheen in 1960, maar Canetti had er al tientallen jaren naar toegeleefd. Hij probeert te verklaren waarom het voor individuen aantrekkelijk is in de massa op te gaan, – ze treden buiten zichzelf, voelen zich gelijken en ervaren geen afstand tot de ander meer – en hoe machthebbers de massa’s manipuleren.

Met een eind jaren zeventig verschenen driedelige autobiografie (De behouden tong, De fakkel in het oor en Het ogenspel) deed Canetti nog een poging de vurig verlangde onsterfelijkheid te bereiken. ‘Ik had me al jong voorgenomen nooit een boek te publiceren dat geen aanspraak op blijvende waarde zou hebben’, bekende hij eens. ‘Mijn grootste wens is om over honderd jaar nog te worden gelezen.’ Anet Bleich

Meer over