zes vragenIrandeal

VS vrezen dat Iran in korte tijd een atoombom kan maken. Biden wil terug naar Irandeal

Hoe kunnen de gesprekken over een herleving van de Irandeal – de deal over het Iraanse atoomprogramma die Obama sloot, maar die Trump cancelde – worden hervat? Iran komt volgens de VS namelijk steeds dichter bij de bom.

De Iraanse hoogste leider ayatollah Ali Khamenei op een begraafplaats in Teheran.
 Beeld AFP
De Iraanse hoogste leider ayatollah Ali Khamenei op een begraafplaats in Teheran.Beeld AFP

Hoezo de ophef over de Iraanse bom?

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken zei deze week dat Iran de tijd voor een nuclear break-out (de verrijking van uranium tot het punt dat je er één kernwapen mee kunt maken) heeft teruggebracht van ruim een jaar tot drie, vier maanden. Alle reden dus haast te maken met een herleving van de Irandeal, het internationale akkoord voor de indamming van het Iraanse atoomprogramma, zoals president Biden wil. Volgens de Israëlische energieminister Yuval Steinitz kost de Iraanse break-out overigens minstens een halfjaar, en het daadwerkelijk maken van kernwapens een tot twee jaar.

Wat hield de Irandeal ook alweer in?

De Irandeal werd in 2015 gesloten als een internationaal verdrag tussen Iran en de belangrijkste wereldmachten (China, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland, de VS en de EU) om het Iraanse atoomprogramma aan banden te leggen. De vrees was dat Iran probeerde een kernwapen te ontwikkelen, iets dat Teheran ontkende. Iran beloofde zijn nucleair onderzoek te beperken en te onderwerpen aan inspectie door het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), in ruil voor opheffing van alle economische sancties en vrijgeving van Iraanse buitenlandse tegoeden. Het was een van grootste successen van president Obama’s buitenlandbeleid.

Waarom ging het mis met de deal?

President Trump vond het akkoord veel te slap jegens Iran. Hij trok er tot ontsteltenis van de Europese bondgenoten in 2018 eenzijdig de stekker uit en dreef Iran met nieuwe Amerikaanse sancties meteen in de hoek. Trumps opvolger Biden wil de deal nu nieuw leven inblazen, in de overtuiging dat dit de beste garantie biedt tegen een Iraanse bom. Biden wil zich weer aan de afspraken van de deal houden als Iran dit ook doet. De VS kunnen zich niet simpelweg opnieuw aansluiten, zoals bij het klimaatakkoord van Parijs. De Irandeal is een internationaal verdrag, en voor herintreding is instemming nodig van het Congres.

Wat is de inzet van Iran?

Iran hield zo lang mogelijk vast aan het akkoord. Maar in 2019 (na de opzegging door Trump) begon het land met de verrijking van uranium tot een zuiverheid van 4,5 procent, meer dan de 3,67 procent die de deal toestaat. In november 2020 stelde de IAEA vast dat Iran al 2,4 ton verrijkt uranium bezat, meer dan tien keer zoveel als toegestaan onder de deal. Vorige maand, terwijl de spanningen met de VS opliepen, schroefde Iran de verrijking op tot 20 procent (voor kernwapens is 90 procent nodig). Toch wil Iran de deal liever overeind houden. De economie van het land zucht onder de Amerikaanse sancties, en in juni zijn er verkiezingen.

Wat doet Irans tegenspeler Israël?

Israël is ervan overtuigd dat aartsvijand Iran aan een atoombom werkt, en wil dat Iran al zijn nucleair onderzoek staakt. Israël was dan ook zeer content met Trumps harde aanpak en vreest herleving van de deal. Israël zal nooit toestaan dat Iran een kernbom ontwikkelt, liet premier Benjamin Netanyahu onlangs weten, en chef-staf Aviv Kohavi zei vorige week dat het Israëlische leger plannen maakt om dit te verhinderen. In dat licht kan ook de liquidatie in november van Mohsen Fakhrizadeh worden gezien, de belangrijkste man achter het Iraanse atoomprogramma. Voor die aanslag houdt Iran de Israëlische Mossad verantwoordelijk.

Is er een mogelijke uitweg?

Iran, dat deze week nog eens benadrukte geen kernwapen te ambiëren, wil dat de EU gaat bemiddelen om de impasse rond de deal te doorbreken, zei minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif dinsdag tegen CNN. EU-buitenlandchef Joseph Borrell zou de stappen van de VS en Iran moeten ‘synchroniseren’. Iran eiste eerder nog dat de VS zouden aftrappen door eerst de sancties tegen Iran op te heffen. Iran wees wel een voorstel van de Franse president Macron af om de deal uit te breiden met regionale machten als Saoedi-Arabië en de Golfstaten. Die willen het Iraanse raketprogramma en de Iraanse invloed in Irak en Jemen meenemen in de deal.

Meer over