'VS stoppen met afluisteren vrienden'

Het was een oefening op de evenwichtsbalk voor de Amerikaanse president Obama. Het land moet worden beschermd en daarvoor is een sterk inlichtingenapparaat nodig. Maar door de komst van supercomputers is er het gevaar ontstaan dat de spionagedienst NSA te diep doordringt in het leven van burgers. Daarom maakte Obama vrijdag een aantal hervormingen bekend die paal en perk moeten stellen aan zijn activiteiten.

VAN ONZE CORRESPONDENT ARIE ELSHOUT

NEW YORK - Bovendien beloofde hij dat zal worden gestopt met het afluisteren van bevriende buitenlandse leiders.

Vijfenveertig minuten sprak Obama op het ministerie van Justitie in Washington. Het was de eerste keer dat hij zich uitgebreid uitliet over de schade die voormalig NSA-medewerker Edward Snowden heeft toegebracht aan Amerika's reputatie met zijn onthullingen over de reikwijdte van de spionageprogramma's.

In zijn met spanning tegemoetgeziene toespraak had Obama afwisselend twee petten op: die van opperbevelhebber en die van de afgestudeerde constitutioneel jurist. De eerste moet waken over de nationale veiligheid en de tweede dient het recht op privacy van burgers te beschermen.

Krachtige taal sprak Obama over zijn verantwoordelijkheid om een herhaling van '11 september' te voorkomen. Na de Koude Oorlog hebben de Verenigde Staten niet alleen meer te maken met vijandige staten, maar ook met vijandige individuen. Zij kunnen zich in Amerika zelf ophouden en 'bommen maken in kelders'.

Hij weet wat de dreigingen zijn, beklemtoonde hij, want elke ochtend wordt hij daarover ingelicht door zijn veiligheidsadviseurs. En hij weet ook, zei deze week een ex-medewerker, dat als hij de NSA te veel beperkingen oplegt en er komt een nieuw 9/11, er binnen een paar seconden iemand op nieuwszender CNN zal zeggen dat dit de schuld is van de president.

Dat is waar Obama aan de ene kant mee heeft te maken.

Aan de andere kant is er het risico dat de privacy van onschuldige burgers wordt geschonden. Obama verdedigde de NSA: daar werken patriotten die niks onwettigs hebben gedaan. Het is geen monster, leek de president te willen zeggen. Maar met name door de toegenomen technologische mogelijkheden op computergebied bestaat er wel 'het gevaar van een overreactie door de regering'. Obama: 'De burgerlijke vrijheden mogen niet geofferd worden op het altaar van de nationale veiligheid.'

Daarom kondigde hij een aantal hervormingen aan. Aan de geheime rechtbank voor buitenlandse inlichtingenwerk (FISC), die nu regeringsverzoeken tot het onderscheppen van gegevens moet goedkeuren, zal een panel van ombudsmannen worden toegevoegd. Zij zullen bezwaar kunnen aantekenen als zij denken dat de verzoeken onrechtmatig zijn. Voorts zal de geheime rechtbank mogelijk ietsje minder geheim worden. Het hoofd van het inlichtingenapparaat zal per jaar besluiten welke FISC-besluiten openbaar gemaakt mogen worden.

Obama wil ook dat de NSA niet meer alle metadata over telefoongesprekken zelf opslaat. Er zal in overleg met het Congres worden onderzocht aan wie het beheer over de gegevens moet worden overgedragen. Dat moet een instantie zijn buiten de overheid. De NSA moet dan vervolgens eerst de toestemming vragen aan de rechter om bij de data te kunnen. Bovendien mogen alleen de gegevens van personen worden gecontroleerd die zich twee stappen van een verdachte bevinden en niet drie, zoals nu.

Zo probeert Obama met zijn aangekondigde hervormingen het spionageapparaat transparanter te maken en van meer tegenkrachten (checks and balances) te voorzien. In zijn worsteling een juiste balans te vinden tussen nationale veiligheid en burgerlijke vrijheid schuift hij daarmee iets op in de richting van de burgerrechten. Maar hoe ver precies, zal duidelijk moeten worden in de praktijk en is ook afhankelijk van het overleg met het Congres. En of het ver genoeg is, zal waarschijnlijk voorlopig nog wel een onderwerp van debat blijven, erkende ook Obama. Hij voorspelde dat de discussie zal blijven oplaaien. 'Het werk is nog maar net begonnen', zei hij.

Waar hij iets verder leek te gaan dan van tevoren verwacht, was in zijn toezegging dat de communicatie van 'onze goede vrienden en bondgenoten in het buitenland' niet meer zal worden afgeluisterd. Het is duidelijk een poging de internationale gemoederen tot bedaren brengen. Met name het afluisteren van de mobiel van de Duitse kanselier Merkel veroorzaakte een schok.

Maar wat de concessie in de praktijk betekent, moet worden afgewacht, want Obama maakte een uitzondering voor situaties waarin de staatsveiligheid op het spel staat. En hij benadrukte dat 'we onze inlichtingendiensten niet eenzijdig zullen ontwapenen'.

De president zei ook dat hij de privacybescherming die geldt voor Amerikaanse burgers ook voor een deel wil gunnen aan buitenlanders 'die niet onze nationale veiligheid bedreigen'.

In de speech noemde Obama Snowden, maar hij voegde eraan toe dat hij zelf de discussie over de balans tussen veiligheid en burgerrechten al eerder was begonnen in een redevoering over drones. Maar er waren vrijdag weinig mensen die geloofden dat de hervormingen er zonder Snowden zouden zijn gekomen.

undefined

Meer over