ANALYSEKremlinkritiek

Voor Poetin wordt het nu echt menens: durven de Russen massaal te demonstreren voor de vrijlating van Navalny?

De gearresteerde oppositieleider Aleksej Navalny wordt afgevoerd naar Gevangenis Nummer 1, in het noordoosten van Moskou. Beeld AFP
De gearresteerde oppositieleider Aleksej Navalny wordt afgevoerd naar Gevangenis Nummer 1, in het noordoosten van Moskou.Beeld AFP

Het wordt erop of eronder deze zaterdag: durven de Russen massaal te demonstreren voor de vrijlating van oppositieleider Aleksej Navalny, of accepteren ze een toekomst zonder rechtsstaat?

Aleksej Navalny wordt deze zaterdagochtend wakker in een kamer waar hij niet uit kan, met een metalen bed en een klein raam. De kamer doet hem denken aan de Berlijnse ziekenhuiskamer waar hij ontwaakte na een vergiftiging met het Russische zenuwgif novitsjok, zo schreef hij dinsdag in zijn eerste bericht vanuit Gevangenis Nummer 1, in het noordoosten van Moskou. ‘Alleen steken ze hier geen naalden met buisjes in mijn lijf en leggen ze me niet aan snoertjes. Althans, nu nog niet.’

Vijf maanden na de vergiftiging die hij ternauwernood overleefde, is de Russische oppositieleider in handen van de mensen die van hem af probeerden te komen. Navalny (44) wist dat dit kon gebeuren. Poetins veiligheidsdiensten hadden aangekondigd dat ze hem zouden opsluiten als hij naar Rusland zou terugkeren. Ondanks dat dreigement vloog hij terug, en nu zit hij in zijn eentje tussen cipiers die doen wat het Kremlin hun opdraagt. Met een vermagerd lichaam door een wekenlange coma en een motoriek die naar eigen zeggen nog niet volledig hersteld is. Afgesneden van zijn vrouw, kinderen en aanhangers.

En toch is zaterdag de dag waarop Navalny machtiger kan worden dan ooit tevoren. Zijn team heeft de bevolking opgeroepen om deze zaterdagmiddag in het hele land te demonstreren voor Navalny’s vrijlating. Het is de dag van de waarheid voor de Russische oppositie. Als de pleinen van Russische steden vollopen ondanks de antidemonstratiewetten van het Kremlin, dan komt Poetin onder grote druk te staan. Blijven de Russen thuis, dan lijkt de oppositie de komende jaren kansloos.

Met zijn terugkeer heeft Navalny de strijd tegen Poetin op de spits gedreven. De beslissing van het Kremlin om de oppositieleider voor het oog van de natie op te sluiten via een showproces, plaatst de Russen voor een existentiële vraag over hun land: accepteren we een toekomst in een land zonder rechtsstaat? 

Het is zwijgen of demonstreren, met alle gevaren van dien.

Het begin van een spectaculaire ontmaskering

Zover had het nooit mogen komen van het Kremlin. Het leven van Navalny had op 20 augustus moeten eindigen in een vliegtuig van Siberië naar Moskou. Bij aankomst in de hoofdstad hadden de autoriteiten de doodsoorzaak kunnen houden op een mysterieuze stofwisselingsziekte, die ze nu aanvoeren als reden voor het onwel worden van Navalny. Diens lichaam hadden ze volgens Navalny eenvoudig kunnen weghouden van onafhankelijke laboratoria.

Maar het waren de eigen onderdanen die het moordplan van de geheime dienst lieten mislukken: de piloten van het vliegtuig maakten een noodlanding toen Navalny onwel werd en ambulance-artsen dienden onmiddellijk atropine toe, een middel tegen vergiftiging. Rijke Russische Navalny-aanhangers betaalden een Duitse hulporganisatie om Navalny met een ambulancevliegtuig over te brengen naar een Berlijns ziekenhuis. De Russische autoriteiten wisten de evacuatie nog te vertragen, waardoor het gif moeilijker op te sporen zou zijn, maar vier Europese laboratoria slaagden erin de oorzaak van Navalny’s toestand te ontdekken: novitsjok, hetzelfde gif dat Russische agenten in 2018 hadden gebruikt bij de aanslag op een overgelopen spion in het Verenigd Koninkrijk.

Dat was nog maar het begin van een spectaculaire ontmaskering. In december onthulden onderzoekers van Bellingcat, Der Spiegel en CNN namen en foto’s van agenten van de geheime dienst FSB, die Navalny al drie jaar schaduwden op al zijn reizen. De agenten bleken een achtergrond te hebben in scheikunde en medicijnen, en belden voortdurend met vermeende FSB-instituten voor chemische wapens. Het bewijs daarvoor was gewoon via internet verkrijgbaar. De onderzoekers kochten telefoon- en reisgegevens op de Russische zwarte datamarkt; de corruptie is onder Poetin zo doorgeslagen dat politieagenten en medewerkers van luchthavens en telecombedrijven vertrouwelijke gegevens graag doorspelen voor een paar bitcoins.

De situatie is voor Poetin nog veel pijnlijker geworden sinds Navalny een video op YouTube zette met de titel Ik belde mijn beul op en hij bekende. Door zich in een telefoongesprek met een van de FSB-agenten voor te doen als een hoge regeringsfunctionaris, slaagde Navalny erin om hem een gedetailleerde beschrijving te ontfutselen van de vergiftiging via kledingstukken in Navalny’s hotelkamer.

Navalny: ‘Op welk kledingstuk lag jullie focus?’

De agent: ‘Op de onderbroek.’

Navalny: ‘Welk deel van de onderbroek precies?’

De agent: ‘De binnenkant, het deel bij het kruis.’

Meer dan 25 miljoen Russen luisterden mee naar deze getuigenis van staatsterreur.

Slechts een ‘blogger’

Navalny is niet de eerste Russische politicus die doelwit werd van een moordaanslag. Zijn vriend en medestander Boris Nemtsov werd in 2015 doodgeschoten op de stoep voor het Kremlin. Toch is de situatie nu anders. Nemtsov was niet de onbetwiste oppositieleider en is er geen bewijs dat de kogel uit het Kremlin kwam – er zijn sterke aanwijzingen dat de moord is besteld door Poetins bondgenoot Ramzan Kadyrov, de dictator van de Russische provincie Tsjetsjenië.

Aanhangers van Navalny twijfelden er nooit aan dat hun aanvoerder naar Rusland zou terugkeren, ondanks pogingen van het Kremlin om Navalny tot ballingschap te dwingen met dreigende gevangenisstraffen. Zijn moed is altijd zijn kracht geweest. Door afgelopen zondag terug te vliegen, dwong hij de president van Rusland kleur te bekennen ten overstaan van de hele bevolking: was Navalny inderdaad slechts ‘een blogger’, zoals Poetin in december zei op zijn jaarlijkse persconferentie?

Poetin bewees het tegendeel. Zijn veiligheidsdiensten zetten een monsteroperatie op om een heldenonthaal voor Navalny te dwarsbomen. Ze sloten een internationale luchthaven tijdelijk af voor al het vliegverkeer, leidden het toestel met Navalny om naar een andere luchthaven en sloten de drukste snelweg van Moskou gedeeltelijk af om Navalny ongezien af te voeren naar een politiebureau. Daar, en niet in een rechtbank, voerden ze maandag een showproces op dat onder Stalin had kunnen plaatsvinden – aan de muur hing een portret van Genrich Jagoda, een van de hoofduitvoerders van de Stalinterreur in de jaren dertig. ‘Alsof een Berlijns politiebureau een portret van Himmler ophangt’, reageerde de beroemde journalist Leonid Parfjonov onthutst.

Maar Navalny keerde goed voorbereid terug in de handen van zijn beulen. Dinsdag, toen hij al in zijn cel zat, uploadden zijn medewerkers Navalny’s grootste corruptieonderzoek tot nog toe op YouTube: een vlammende documentaire van twee uur waarin Navalny aantoont hoe Poetins KGB-vrienden uit de nadagen van de Sovjet-Unie nu Ruslands grootste staatsbedrijven runnen en aan de Zwarte Zee een waar tsarenrijk voor Poetin hebben gebouwd. Het zwaarbewaakte gebied is voorzien van een ijshockeystadion, een grottencomplex en een tsaristisch paleis met een theater, een casino en een paaldanskamer.

Navalny’s onderzoek legt een heel financieringsweb bloot van brievenbusfirma’s en nepbedrijfjes met bij de bron: staatsbedrijven met een grote pot gemeenschapsgeld. Het mega-onderzoek is nog niet nagerekend door onafhankelijke onderzoekers, maar onderzoeksjournalisten ontdekten al eerder verdachte geldstromen richting Poetins paleis en Navalny’s vorige corruptieonderzoeken zijn nooit onderuit gehaald.

‘Dit is de grootste steekpenning uit de geschiedenis’, zegt Navalny in de documentaire en hij citeert Ruslands beroemdste schrijver, Leo Tolstoj: ‘De schurken die het volk beroofden kwamen bijeen, rekruteerden soldaten en rechters om hun orgie te beschermen en vieren feest.’

De kijkcijfers binnen drie dagen: ruim 55 miljoen (inwonertal Rusland: 144 miljoen).

Navalny bracht dinsdag een twee uur durende YouTube-documentaire uit over corruptie in Rusland, met een hoofdrol voor een exorbitant luxueus paleis van Poetin, dat gefinancierd zou zijn met gemeenschapsgeld. Beeld AP
Navalny bracht dinsdag een twee uur durende YouTube-documentaire uit over corruptie in Rusland, met een hoofdrol voor een exorbitant luxueus paleis van Poetin, dat gefinancierd zou zijn met gemeenschapsgeld.Beeld AP

Menens

Russen lijken deze week nergens anders over te praten. Op sociale media lopen jongeren spottend door een virtuele versie van Poetins paleis – vooral de donkerrode paaldanskamer doet het goed. Scholieren plaatsen filmpjes waarin ze het staatsieportret van Poetin van de muur halen in klaslokalen. Acteurs, zangers en influencers roepen op om zaterdag te demonstreren. Bekende Russen die subsidies en toegang tot de grote staatsmedia niet kwijt willen, houden zich echter stil.

Het protest gaat over meer dan Navalny. Navalny’s harde anti-Poetinretoriek valt niet bij alle Russen goed. Maar, zoals zangeres Vera Moesajeljan deze week stelde: ‘Als wetteloosheid, opsluitingen zonder proces en moordpogingen kunnen plaatsvinden voor het oog van de hele samenleving, wat kan er dan niet gebeuren, met ieder van ons, als er niemand toekijkt?’

Poetin en zijn beschermheren weten dat het zaterdag menens is. In de afgelopen dagen heeft de politie alle kopstukken van Navalny’s team uit hun huizen gehaald en opgesloten. Het Openbaar Ministerie gaf sociale netwerken opdracht om oproepen tot demonstratie te verwijderen – volgens Ruslands internetwaakhond hebben TikTok, YouTube en Instagram daar gehoor aan gegeven. TikTok zou 38 procent van de video’s over demonstraties verwijderd hebben, YouTube 50 procent en Instagram 17 procent. Sommige mensen kregen strafzaken aan hun broek wegens ‘oproep tot illegaal protest’.

Ook de propaganda wordt opgevoerd. Op sociale media wordt bloggers geld beloofd als ze verklaren níét naar de demonstratie te gaan. In het parlement schreeuwde Vladimir Zjirinovski, fractieleider van de tweede partij, nog maar eens dat Navalny een saboteur is die door het Westen is gerekruteerd om een revolutie te ontketenen. ‘Voor dit soort mensen zijn er drie opties: gevangenis, emigratie of het kerkhof.’

Maar Navalny’s documentaire heeft een groter bereik dan alle zenders van de staats-tv bij elkaar. En Russen zijn in hun dagelijks leven vaak genoeg geconfronteerd met corruptie om Navalny’s onderzoek te geloven, ook al ontkent het Kremlin dat het paleis voor Poetin is gebouwd.

Alleen: wie durft de straat op? Het delen van Navalny’s video vereist al moed in Rusland: door een heel pakket aan repressieve wetten kunnen Russen jaren strafkolonie krijgen voor het liken of delen van ‘een extremistische gedachte’. De straat opgaan vereist nog meer moed. Via wetsartikelen die op papier bedoeld zijn om de samenleving te beschermen tegen ‘massale onrust’ en ‘geweld tegen de politie’ kunnen demonstranten worden veroordeeld tot vijftien jaar strafkolonie. Wie meer geluk heeft, riskeert alleen zijn baan of wordt van de universiteit gestuurd.

‘Een voor allen, allen voor een’, valt te  lezen op het bord van de demonstrant. Beeld via REUTERS
‘Een voor allen, allen voor een’, valt te lezen op het bord van de demonstrant.Beeld via REUTERS

De enige bescherming voor de demonstranten zijn grote aantallen. Nu tientallen miljoenen landgenoten de Navalny-documentaire kijken, voelen Russen zich veilig om de video te delen. Op straat kunnen mensenmassa’s ook indruk maken op de autoriteiten: in 2013 lieten ze Navalny vrij toen een woedende menigte naar Poetins werkpaleis trok. De angst binnen het Kremlin was dat Navalny zou uitgroeien tot een martelaar met de kracht van Nelson Mandela, die in een Zuid-Afrikaanse gevangenis alleen maar populairder werd en uiteindelijk alsnog zegevierde in zijn strijd tegen het apartheidsregime. Een Mandela-scenario is voor Navalny nu realistischer dan bij zijn vrijlating in 2013.

Vorm van entertainment

Maar de vraag is vooral: geloven Russen dat ze hun land kunnen veranderen? Navalny’s terugkeer heeft hem een held gemaakt in het Westen, waar gehoopt wordt dat de onbevreesde corruptiebestrijder nu een revolutie op gang brengt tegen de wraakzuchtige autocraat Poetin. Maar Russen behoren door hun geschiedenis tot de meest pessimistische volken op aarde. 80 tot 90 procent van de Russen ziet politiek hooguit als een vorm van entertainment, zei Lev Goedkov, Ruslands enige onafhankelijke opiniepeiler, onlangs in de Volkskrant. ‘Ze geloven dat de staat volledig corrupt is en dat er niks aan te doen is. Zo is het altijd geweest, met een korte uitzondering in de jaren negentig. Poetins regime is gebouwd op die apathie.’

De eeuwige discussie aan de Russische keukentafel is of het land wel geschikt is voor democratie. Een tsaar verslaan, hoe dan? En Poetin? Juist voor dit soort spannende momenten heeft Poetin de afgelopen jaren een extra veiligheidsdienst van 400 duizend agenten opgetuigd die rechtstreeks onder zijn gezag valt.

Vullen de Russische pleinen zich op deze zaterdag in januari niet, dan zal Poetins repressie vermoedelijk winnen. De nabije toekomst van Navalny en andere Poetin-critici ziet er dan eenzaam uit. Vullen de pleinen zich wel, dan zal de oppositie vertrouwen krijgen om het vuur hoger dan ooit op te stoken onder de muren van Poetins paleis.

Navalny’s probleem is altijd geweest dat hij moediger is dan de meeste Russen. Vlak voordat hij maandag werd afgevoerd naar zijn kale gevangeniscel, richtte hij zich via een smartphonecamera nog één keer tot de Russen in het politiebureau dat een rechtbank moest voorstellen: ‘Er is niets om bang voor te zijn. Het enige om bang voor te zijn is je eigen angst.’

Lees verder:

Ondertussen zijn er al tientallen aanhangers van Navalny opgepakt in Chabarovsk, en de grote demonstratie moet nog beginnen

Wie zijn de Russen die nog de straat op durven? De Volkskrant sprak vijf van hen tijdens de laatste protestgolf in Moskou. 

Dit zijn de vier gevaren die Russen lopen bij demonstraties. 

De straffen voor oppositieleden worden steeds extremer: Navalny’s jonge medestander Roeslan Sjaveddinov vroor zowat dood in ballingschap op Nova Zembla. 

Meer over