Voor Djukanovic' droom is het tij gekeerd

WANNEER heeft een gebied het in zich om voortaan als onafhankelijke staat door het leven te gaan? Als taal, godsdienst en cultuur fundamenteel verschillen van de omringende gebieden?...

Op geen enkel gebied is dat beeld zo van toepassing als op de Balkan. Staatsvorming geschiedde er naar West-Europees voorbeeld, maar later, en met constante inmenging van de Europese grootmachten. Mischa Glenny heeft in The Balkans, Nationalism, War and the Great Powers overtuigend duideljk gemaakt dat als de omstandigheden op bepaalde momenten ook maar een fractie anders waren geweest, het gebied vandaag heel andere grenzen zou kennen. Er waren momenten in de 19de eeuw dat een Bulgaars-Servische staat mogelijk leek. Of een Servisch-Montenegrijnse-Macedonische.

Het disfunctioneren van de Communistische Federatie Joegoslavië leidde ertoe dat de slapende vulkaan van de staatsvorming in de jaren tachtig van de vorige eeuw weer ging rommelen. Meer dan een decennium en drie oorlogen later is het nog steeds niet duidelijk hoe de grenzen uiteindelijk zullen lopen. De Europese Unie en de VS hebben zich tegen verdere wijziging van grenzen uitgesproken. Maar het is zeer de vraag of dit de president van de Joegoslavische deelrepubliek Montenegro, Milo Djukanovic, zal verhinderen een referendum uit te schrijven over onafhankelijkheid.

Dit weekeinde behaalde Djukanovic' onafhankelijkheidscoalitie 'de Overwinning voor Montenegro' in de parlementsverkiezingen nauwelijks meer stemmen dan de oppositie-alliantie 'Samen voor Joegoslavië'. De Montenegrijnse samenleving valt in gelijke helften uiteen als het gaat om de vraag of de toekomst van het gebied in of buiten Joegoslavië ligt. Het is het zoveelste bewijs van de betrekkelijkheid en vaagheid van het begrip 'nationale identiteit'. Met de Montenegrijnse identiteit kun je alle kanten op. Er zijn Montenegrijnen, veelal woonachtig aan de Adriatische kust, die stellen dat Montenegrijnen altijd anders - lees: Europeser - zijn geweest dan Serviërs. Door de zee ondergingen zij meer 'westerse' invloeden. Tot de Eerste Wereldoorlog hadden zij een eigen koninkrijk. Maar er zijn ook Montenegrijnen, veelal woonachtig in de bergen, die stellen dat zij in feite Serviërs zijn. Zij wijzen op de gemeenschappelijke taal, cultuur en godsdienst. Zowel in de Servische als de Montenegrijnse geschiedschrijving komt het beeld voor van het koninkrijk Montenegro dat als onneembare bergvesting de Servische eer tegenover de Turken overeind houdt.

Slobodan Milosevic werd geboren uit Montenegrijnse ouders. Begin jaren negentig stelde het door hem gezuiverde Montenegrijnse partijbestuur hem in staat Joegoslavië als federatie in stand te houden: Montenegro was de enige deelrepubliek die zich niet afscheidde. Dankzij zijn stroman Momir Bulatovic kon Milosevic altijd op Montenegro rekenen.

Ironisch genoeg was Djukanovic, de huidige kampioen van de onafhankelijkheid, in die tijd een vertrouweling van Bulatovic. In 1997 blufte hij zowel Bulatovic als Milosevic af door met een pro-westers, 'Montenegrijns' programma de presidentsverkiezingen in te gaan en die ook nog te winnen. In de jaren daarna sprak hij zich openlijk uit voor onafhankelijkheid. Door het wanbeleid van Milosevic was de publieke opinie in Montenegro in meerderheid anti-Servisch. Omdat de westerse landen uit waren op verzwakking van de positie van Milosevic, steunden zij Djukanovic' onafhankelijkheidsstreven.

Het is voor Djukanovic daarom moeilijk te verkroppen dat zijn westerse vrienden het nu ineens beter vinden dat hij binnen Joegoslavië blijft, alleen omdat Milosevic weg is. Djukanovic wil president zijn van een onafhankelijke staat. Niet van een onbeduidend Joegoslavisch deelrepubliekje. De val van Milosevic heeft echter ook in Montenegro zelf een - zij het langzaam - terugkrabbelende publieke opinie opgeleverd in de richting van Joegoslavië.

Had Milosevic er nog gezeten, dan was het niet ondenkbaar geweest dat Djukanovic' onafhankelijkheidscoalitie wel een ruime meerderheid van de parlementszetels had bemachtigd. Het is veel beter als de fragmentarisering van de Balkan binnen de maatschappijen zelf geweldloos tot stilstand komt, dan onder druk van buitenaf. De komende maanden zal blijken of dat in Montenegro nog kan. En zo ja: of Djukanovic zich bij zo'n ontwikkeling zal neerleggen.

Meer over