analyse

Voor de opvang van Afghaanse vluchtelingen kijkt de EU naar Pakistan, maar zit dat land daar zelf wel op te wachten?

Talibanstrijders controleren mensen die die de grens met Pakistan over willen. Beeld The Washington Post
Talibanstrijders controleren mensen die die de grens met Pakistan over willen.Beeld The Washington Post

Terwijl de Taliban de Amerikaanse aftocht vieren en de evacuatieluchtbrug ten einde is, komen andere vluchtroutes uit Afghanistan in beeld. Buurlanden als Pakistan spelen daarbij de hoofdrol. Zij moeten de Europese Unie helpen een nieuwe vluchtelingencrisis te voorkomen.

Voor minister Sigrid Kaag van Buitenlandse Zaken woensdag even geen onderhandelingen over vastgelopen formatiegesprekken maar over Afghanistan. Ze is in de Pakistaanse hoofdstad Islamabad om met de regering van premier Imran Khan te praten over het belang van veilige vertrekroutes voor achtergebleven evacués en andere vluchtelingen en over opvang in de regio. Kaag (die op haar trip ook Qatar en Turkije aandoet) is niet de eerste Europese minister in Islamabad, haar Duitse collega Heiko Maas ging haar dinsdag voor.

Maas en Kaag brengen de boodschap over namens de hele Europese Unie. De EU wil geen ongecontroleerde aankomst van vluchtelingen vanuit Afghanistan, zo spraken de lidstaten dinsdag af. Het blok ving sinds 2015 al zeker 750.000 Afghanen op, en wil geen herhaling van de Syriëcrisis, toen een chaotische exodus leidde tot interne ruzies en politieke winst voor extreemrechts. Er komen miljarden beschikbaar voor Afghanistan en omliggende landen om opvang in de regio te financieren en te voorkomen dat de mensen naar Europa komen.

Toch zal die opvang in de regio niet zo simpel zijn. Pakistan, het belangrijkste doorgangsland, zegt dat het anders dan na de Sovjetinvasie in de jaren tachtig niet zoveel nieuwe Afghaanse vluchtelingen kan opvangen. Het land dreigt ook al maanden helemaal geen vluchtelingen te zullen toelaten. Ze moeten maar met steun van de UNHCR en andere internationale hulporganisaties langs de Afghaanse grens worden gehuisvest.

Drie miljoen vluchtelingen

De Pakistaanse minister van Buitenlandse Zaken Shah Mahmood Qureshi zei het dinsdag na afloop van de gesprekken met zijn Duitse collega Maas nog eens klip en klaar: Pakistan heeft afgelopen veertig jaar meer dan 3 miljoen vluchtelingen opgevangen (het zijn er nu nog ruim 2 miljoen), en kan het niet meer aan.

Qureshi spoorde de internationale gemeenschap meteen fijntjes aan een economische ineenstorting in Afghanistan te voorkomen. Nog meer chaos en een nieuwe exodus zijn immers niet in het belang van vrede en stabiliteit in de regio en wereldwijd. Het leek wel een uitnodiging tot een nieuwe Turkijedeal, de afspraak waarbij Turkije in 2015 in ruil voor miljarden euro’s hielp om Syrische vluchtelingen buiten de EU te houden.

Zo’n Turkijedeal zou Pakistan op het eerste gezicht niet onwelkom zijn. Want de regering-Khan wil behalve een bevriende islamitische regering in Kabul (die de Afghaanse economie overeind houdt zodat er niet nog meer vluchtelingen en migranten naar Pakistan komen, en die een eind maakt aan de infiltratie van islamitische extremisten vanuit Afghanistan, met name de Pakistaanse Taliban en IS-Khorasan) vooral ook goede relaties met de VS en met name de EU. Mede daarom dringt Islamabad aan op een inclusieve regering in Kabul.

Pakistan-analist Abdul Basit van de Rajaratnam School of International Studies in Singapore gelooft echter niet dat Pakistan een Turkijedeal nastreeft. Pakistan verwacht wel financiële en logistieke hulp bij de opvang, bijvoorbeeld via de UNHCR. En het is, zegt Basit, bepaald niet uitgesloten dat Islamabad de ‘vluchtelingenkaart’ zal gebruiken om voordelen te bedingen bij de EU, zoals ruimere exportquota voor zijn producten of steun in zijn strijd tegen de FATF, de internationale financiële waakhond tegen witwassen en terreurfinanciering.

Humanitaire luchtbrug

Om internationale goodwill te kweken zet Pakistan zich, in aansluiting op zijn rol bij de luchtbrug vanuit Kabul (volgens Qureshi hielp Pakistan 10.000 mensen evacueren), vast in voor een humanitaire luchtbrug van de Wereldgezondheidsorganisatie. Het stelde het vliegtuig beschikbaar dat maandag vanuit Dubai medicijnen invloog naar Mazar-e-Sharif, het eerste medische transport sinds de machtsovername door de Taliban.

De grote hoeveelheden vluchtelingen lijken intussen tot nu toe mee te vallen. De massale exodus die na de aanslagen van vrijdag werd gevreesd bleef uit. Ondanks Pakistans dreiging de grens geheel af te sluiten kunnen er volgens de BBC nog steeds mensen passeren, hoewel officieel alleen met Pakistaanse papieren of vanwege medische behandeling. Maar de mensensmokkelaarsroute werkt natuurlijk ook. Volgens The Guardian zijn er zeker 10.000 sjiitische Hazara naar Pakistan gevlucht, waar ze in Quetta bivakkeren in moskeeën en trouwhallen.

De exodus kan echter nog komen. VN-vluchtelingencommissaris Filippo Grandi waarschuwde maandag na afloop van de evacuaties uit Kabul, dat er al ‘een veel grotere humanitaire crisis in aantocht is’. Volgens Grandi raken tot eind dit jaar zeker 500.000 Afghanen op drift. Alle reden dus voor landen hun verantwoordelijkheid te nemen, hun grenzen open te houden en de lasten niet af te schuiven op buurlanden als Pakistan.

Meer over