PostuumEllen Laan (1962-2022)

Voor de ‘godmother van de seksuologie’ was de emancipatie in de slaapkamer nog lang niet voltooid

Zaterdag overleed de gelauwerde seksuoloog Ellen Laan op 59-jarige leeftijd. Haar wetenschappelijk werk stond altijd in het teken van haar maatschappelijke missie: meer gelijkheid tussen de lakens.

Jurre van den Berg
Ellen Laan in 2020. De hoogleraar seksuologie overleed zaterdag aan de gevolgen van haar ziekte.  Beeld Ivo van der Bent
Ellen Laan in 2020. De hoogleraar seksuologie overleed zaterdag aan de gevolgen van haar ziekte.Beeld Ivo van der Bent

Toen Ellen Laan als 17-jarige een vriendin enthousiast vertelde over haar eerste, zeer geslaagde vrijpartij was een geschokte blik de respons. ‘Achteraf heeft die ervaring me mede op het spoor van de seksuologie gezet’, zei Laan later in Trouw. ‘Want hoezo mogen vrouwen niet genieten?’

Die kwestie zou leidend zijn in zowel de academische loopbaan als de maatschappelijke betrokkenheid van de gelauwerde seksuoloog. Ellen Laan overleed zaterdag op 59-jarige leeftijd aan de gevolgen van borstkanker.

Vanzelfsprekend was seksuele vrijgevochtenheid allerminst in het milieu waarin Ellen Laan opgroeide. Ze werd in 1962 geboren in Abbekerk (Noord-Holland), waar haar ouders een kappers- en tabakszaak hadden. Ellen en haar broers en zussen werkten daarin volop mee. De katholieke opvoeding was strikt en traditioneel. ‘We moesten vooral niet te veel willen; dat zou alleen maar tot teleurstelling leiden’, zei ze daarover. Op school werd ze als uitblinker gepest, wat nog lang sporen naliet.

Seksuele opwinding

Laan ging psychologie studeren in Amsterdam, met seksuologie als bijvak. In 1994 promoveerde ze cum laude op een onderzoek naar determinanten van seksuele opwinding van vrouwen. De baanbrekende studie maakte haar in het vakgebied, dat tot dan toe een domein van en over mannen was, wereldwijd bekend. Het zou haar de eretitel ‘godmother van de seksuologie’ opleveren.

In 2016 werd Laan benoemd tot hoogleraar seksuele gezondheid aan de Universiteit van Amsterdam. Afgelopen november werd ze onderscheiden als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Deze maand kreeg ze nog een Lifetime Achievement Award van de European Society for Sexual Medicine. Niet alleen haar uitzonderlijke bijdragen op het vakgebied van de seksuologie worden geroemd, ook haar hartelijke en innemende persoonlijkheid.

Haar wetenschappelijk werk stond altijd in het teken van haar maatschappelijke missie: ervoor zorgen dat vrouwen hun eigen genot vooropstellen, zoals ze het zelf verwoordde. ‘Seksueel plezier is namelijk een noodzakelijke voorwaarde voor pijnloze en prettige seks, niet een ‘bonus’ waar je ook van af kunt zien.’ Om dat woord te verkondigen, richtte ze in 2018 de stichting Seksueel Welzijn op en kreeg ze een podium op festival Lowlands.

Want het is een hardnekkige misvatting dat de seksuele emancipatie van vrouwen voltooid is, benadrukte Laan. ‘Die zelfgenoegzaamheid remt ons.’ Ze bleef zich opwinden over zaken als de orgasmekloof (vrouwen komen veel minder vaak klaar tijdens seks dan mannen) en het gegeven dat een op de tien vrouwen pijn ervaart bij het vrijen. ‘Vrouwen zijn vooral plezierverschaffers en niet zozeer plezierontvangers’, concludeerde ze tijdens een optreden in College Tour.

Geboortekanaal

Niet vaak genoeg kon ze in heldere – om niet te zeggen: plastische – taal verwoorden dat de vagina nu eenmaal geen penis is. ‘Het is ons geboortekanaal. Daar moet een kind doorheen, dus dat is geen supergevoelig seksueel orgaan. Gelukkig maar, want anders waren we als soort misschien allang uitgestorven.’

Op Internationale Vrouwendag werd in 2016 bij Laan borstkanker gediagnosticeerd. Paradoxaal genoeg werd het leven er voor Laan lichter van. Ze ging door haar ziekte meer in zichzelf geloven, wat door haar jeugd lang moeilijk voor haar was, vertelde ze afgelopen zomer in de Volkskrant. ‘Dat ik wel wat te vertellen heb, dat ik een boodschap heb die gehoord mag worden en dat ik goed ben zoals ik ben, voel ik nu pas. En daardoor kan ik ook nu pas écht voelen dat er van me wordt gehouden.’

Ze had gehoopt er dankzij alle behandelingen nog drie jaar bij te krijgen, vertelde ze in datzelfde interview. Want er was nog zoveel werk te verzetten. Ondanks dat ze ongeneeslijk ziek was, bleef ze zich wijden aan haar werk en haar stichting, die in haar ogen ‘elke dag meer alive and kicking’ werd. Zodat haar missie niet met haar zou sterven.

Maar toen ging haar gezondheid opeens heel snel achteruit. Vanaf december kreeg ze thuiszorg, en probeerde ze nog zo veel mogelijk mooie herinneringen te maken met haar man Mario en haar twee dochters uit een eerder huwelijk. Afgelopen zaterdag overleed ze met hen om haar heen. Heel rustig. Precies zoals ze afgelopen zomer zelf voorspelde.

‘Bang om dood te gaan ben ik niet’, zei ze toen. ‘Omdat ik denk dat ik alles wat je in een leven kunt krijgen inmiddels ruimschoots heb gehad. Dus nee, ik ben niet zielig. Zelfs als ik over een paar maanden zou sterven, heb ik ontzettende mazzel gehad.’

Met medewerking van Nathalie Huigsloot

3 x Ellen Laan

Ellen Laan over genderongelijkheid in een interview met de Volkskrant: ‘Uit onderzoek weten we dat meisjes van 7 zich al minderwaardig voelen aan jongetjes van 7, terwijl dat bij meisjes van 5 nog niet het geval is, dus het wordt hun aangeleerd. Dat neem je je hele leven mee en daar moet je dan je hele leven tegen knokken.’

In 2018 richtte Laan de Stichting Seksueel Welzijn op, dat inzet op ‘genot en gelijkheid’. Ook na Laans overlijden wil de stichting verdergaan met onderzoeken (‘Wat lekker is? Kromme opvattingen weerleggen met keiharde cijfers’) en het opbouwen van een gemeenschap.

Gratis advies van de professor, in eerdergenoemd interview: ‘Ook mannen hebben er veel bij te winnen als ze zich in de clitoris verdiepen. Want als je seks niet leuk maakt voor de vrouw, dan kun je een langdurige seksueel-bevredigende relatie wel vergeten.’