Voor de dood ons scheidt

Scheiden gaat steeds makkelijker. Waarom langer doormodderen als het niet meer leuk is? Ook kinderen verliezen hun rol als laatste lapmiddel....

tekst Carlijne Vos ; illustraties Claudy de Cleen

Het slechte huwelijk sterft uit. Niet omdat we minder trouwen, maar omdat we sneller scheiden. Steeds makkelijker, zo lijkt het, stellen we ons persoonlijk geluk boven de aloude gezinsidylle. Als de vonk niet meer overspringt, dan stoppen we ermee. Waar om verder investeren in iets dat toch niks oplevert?

'De chemie was weg', vertelt Ruud (34) monter vanachter zijn kop thee in een café langs de Amsterdamse ringweg. Buiten schittert onder het zonlicht de zandvlakte waar gezins-utopia IJburg verrijst. Ruud is onderweg van een klant naar zijn ict-bedrijf in de buurt van Hoorn. 'Katja en ik zijn een fantastisch team, echt maatjes, maar we zijn elkaar gewoon ontgroeid.'

Ruud heeft vorige maand de scheiding aangevraagd. Via internet, bij Teurlings & El lens Advocaten niet alleen goedkoper, maar ook veel sneller. De zaak is binnen een paar weken geregeld. 'Katja ziet inmiddels in dat er niet genoeg meer tussen ons is en wil de scheiding nu ook zo snel mogelijk achter de rug hebben', verklaart Ruud hun voortvarendheid.

Voor Ruud is het een uitgemaakte zaak dat hun relatie geen toekomst meer heeft. Ze kenden elkaar veertien jaar, waarvan de laatste vier jaar getrouwd. 'Er is meer in het leven en daar wil ik van genieten.' Minder makkelijk vindt hij de beslissing om zijn dochter Bridget (2) ermee op te zadelen. 'Ik heb mezelf duizend keer afgevraagd of ik haar dat wel moet aandoen. Ben ik niet te egoïstisch? Is mijn geluk belangrijker dan dat van haar?

'Het ergste vind ik nog dat ze nooit een broertje of zusje zal krijgen, tenminste niet van dezelfde ouders.' Wel hebben ze even overwogen om op de valreep een tweede kind te nemen, omdat het zo leuk voor Bridget zou zijn, maar dat leek hen bij nader inzien niet zo'n goed plan.

Toch staat hij achter zijn besluit om uit elkaar te gaan nu Bridget klein is. 'De sfeer is nog goed tussen ons en er is wederzijds res pect. Als ze straks ouder is en Katja en ik leven nóg meer langs elkaar heen, zou ze daar vast meer onder lijden.'

Ook voor Irene (39) en Wim (41) waren de kinderen (4 en 7) geen reden om bij elkaar te blijven. Wims eigen ouders gingen pas uit elkaar nadat de kinderen het huis uit waren en dat is achteraf door iedereen betreurd. 'Als kinderen van gescheiden ouders hadden we al kunnen weten dat we een verhoogd risico hadden', grapt Irene. 'Maar serieus; scheiden was daarom voor ons een optie. Ik denk dat dit voor mensen uit niet-gebroken gezinnen niet altijd het geval is.'

De kinderen van Irene en Wim hebben

het moeilijk met de scheiding, merken ze. 'De oudste kan erg verdrietig zijn en kampt nu al met haar loyaliteit. Dat is verscheurend om te zien', zegt Wim. Toch denken ook zij dat de kinderen uiteindelijk beter af zijn. 'Niet dat we vreselijke ruzies hadden', zegt Irene, 'maar er waren wel spanningen.' Wim: 'Nu hebben ze een vader die zichzelf kan zijn in plaats van twee ouders die elkaar steeds in de weg zitten.'

Spijt dat ze samen aan kinderen zijn begonnen hebben Wim en Irene allerminst. Irene: 'Ik wist dat Wim een goede vader zou zijn en er altijd voor ze zou zijn, ongeacht wat er tussen ons zou gebeuren. Dat vond ik het allerbelangrijkste.' Wim: 'Ik wilde dolgraag kinderen. Ik stond er niet bij stil dat het wel eens zou kunnen mislopen. Dat weet je toch nooit van tevoren?'

Peptalk

Uit de nog steeds stijgende echtscheidingscijfers vorig jaar een record van bijna 35 duizend blijkt dat de beslissing om uit elkaar te gaan steeds makkelijker wordt genomen. Ook echtparen met vrij jonge kinderen gooien sneller het bijltje erbij neer. Echt schei dingsadvocaat Mark Teurlings ziet ze geregeld zijn Amsterdamse praktijk binnenwandelen. 'Tot voor kort zouden die paren het misschien nog jaren hebben aangekeken vanwege de kinderen, nu doen ze dat hooguit een paar maanden.'

De sociale omgeving speelt volgens Teur lings een beslissende rol. 'Mensen komen ervoor uit dat hun relatie slecht is en bespreken de problemen met vrienden. Vrouwen zijn er ondanks hun schuldgevoelens vaster van overtuigd dat ze kinderen alleen kunnen opvoeden en worden daarin gesterkt door hun omgeving. Ze krijgen peptalk van vrienden in de trant van: 'Het is tijd om voor jezelf te kiezen' of 'het werkt niet meer tussen jullie: je moet verder met je leven.'

Individuele zelfontplooiing. Dat is waar het volgens pedagoog Ed Spruijt allemaal om draait. 'Men is erg met zichzelf bezig en heel weinig met de belangen van het gezin of van de kinderen.' Juist een scheiding van een niet al te slecht functionerend huwelijk zoals dat van Ruud en Katja is voor kinderen heel moeilijk te accepteren, blijkt uit tal van onderzoeken. 'De scheiding komt voor die kinderen als een donderslag bij heldere hemel. Als er geen enorme ruzies of andere zichtbare problemen zijn, zal een kind zich altijd blijven afvragen waarom zijn ouders niet voor hem of haar bij elkaar zijn gebleven.'

Wim: 'We realiseren ons wel dat we de kinderen pijn doen met ons besluit. Dat hebben we ook absoluut niet lichtzinnig genomen. Onze rol is dan ook om die schade zo veel mogelijk te beperken. Het belang van de kinderen staat voorop in alles wat we doen. We kammen elkaar niet af en proberen elkaar te respecteren in de manier van opvoeden. Ire ne heeft nu een vriend en dan bijt ik echt mijn tong af om niet aan de kinderen te vragen wat daar in huis gebeurt.'

Geluk is een recht

Vroeger moest er echt heel wat mis zijn met je relatie, wilde je uit elkaar gaan. Uit gegevens van het Centraal Bureau voor de Sta tis tiek (cbs) over de toename van het aantal echtscheidingen blijkt dat relaties nu niet slechter zijn dan toen, maar dat we veeleisender zijn geworden. We willen een mooi huis, leuke vrienden, een goede baan en een geweldige relatie. 'Geluk is een recht dat opgeëist dient te worden', zo vat Spruijt de hedendaagse mentaliteit samen.

De vrouwenemancipatie heeft hierin een sleutelrol gespeeld. Vrouwen hebben zich in drie decennia ontwikkeld van huisvrouw de spil van het gezin tot een individu met eigen wensen. Ze praten over hun relaties met familie en vrienden en zijn keien in het psychologische zelfinzicht. Ze lezen allerhande zelfhulpboeken en spiegelen hun geluk aan rolmodellen uit herkenbare tv-series zoals Cold Feet, Rozengeur & wodka lime, Sex and the City. Als Madonna een kind krijgt van de eerste de beste vent en het kind alleen kan opvoeden, waarom zij dan niet?

Hoe hoger opgeleid de vrouw, hoe groter de kans op een echtscheiding. Een hoogopgeleide vrouw is niet per se veeleisender, maar hakt makkelijker de knoop door omdat ze economisch onafhankelijk is. Neem Irene. 'Ik was altijd de drijvende kracht achter alles: dat we na onze breuk we hadden al een keer eerder samengewoond weer bij elkaar kwamen en trouwden, en dat we gingen scheiden. Vrouwen zijn doortastender dan mannen en ook vaker ontevreden. Dankzij onze economische zelfstandigheid kunnen we daar nu naar handelen.'

Anderzijds: het gemiddelde levenspatroon van tweeverdieners vraagt gewoon om relatieproblemen. Combineer maar eens met succes een baan, kinderen, een sociaal leven en een relatie. Grote kans dat in dit moderne 'spitsuurgezin' de relatie het onderspit delft. 'Sorry schat, vanavond heb ik geen tijd; ik moet squashen.'

Dichtklappen

Het moderne tweeverdienersgezin is over belast, stelt psychologe en relatietherapeute Inge Bentz van den Berg vast. 'Het gezinsleven is gecompliceerder dan vroeger. Waar een echtpaar vroeger eens per week samen op visite ging, moet het nu de agenda trekken om nog iets gezamenlijks te onder nemen. Die druk vraagt om een relatie vol spanningen en teleurstellingen.'

'Ik verviel in het aloude patroon van verwijten maken terwijl hij dichtklapte', vertelt Irene terwijl ze haar koffers pakt voor haar volgende vlucht. Wim en zij begonnen het ouderschap aanvankelijk heel geëmancipeerd. Zij bleef fulltime vliegen voor de klm, hij ging drie dagen werken in het onderwijs. 'Toch werkte dit ook niet. Ik lijd aan de typische vrouwenkwaal om de boel onder controle te willen houden en overal mijn bemoeizuchtige neus in te steken. Wim deed best veel in het huishouden, maar hij deed dat voor mij en niet omdat het nodig was. Hij wilde dan ”dank je wel” horen.'

'Ik kon nooit aan haar verwachtingen voldoen', zegt Wim. 'Volgens mij dacht zij dat iets nooit zou gebeuren als zij het niet deed. Ze was me altijd voor. We belandden in een patroon waarin Irene alles regelde en ik dat lekker makkelijk vond. Toen we kinderen kregen is dat patroon versterkt omdat er vanaf dat moment meer dingen georganiseerd moesten worden.'

Beste vent

De emotionele band tussen huwelijkspartners is essentieel geworden. 'Relaties waren vroeger veel zakelijker en vooral op materiële verzorging gericht', zegt Inge Bentz van den Berg. Een vrouw had al snel een beste vent als hij zijn geld elke week netjes thuisbracht, niet te veel dronk en haar en de kinderen niet sloeg. 'Men leefde meer langs elkaar heen. Nu verwacht men vooral betrokkenheid, steun en diepgang. Wanneer aan die verwachting voldaan wordt, leidt dat absoluut tot meer bevrediging in de relatie. Maar veel mensen durven het niet aan, omdat ze bang zijn voor de emotionele kwetsbaarheid die deze openheid met zich meebrengt.'

Doorgaans vergeten we onze partner op de hoogte te stellen van onze hooggespannen verwachtingen van de relatie, zegt Bentz van den Berg. 'Onbegrijpelijk eigenlijk. In het dagelijks leven wordt onderhandeld en vrijwel alles wordt gepland, maar als het om relaties gaat, gaan we uit van een stilzwijgend agreement. Vrouwen die buitenshuis werken, verwachten automatisch dat hun mannen meehelpen in het huishouden en in de zorg voor de kinderen. Ze zijn teleurgesteld dat hun partner niet heeft gekookt of afgewassen als ze moe van hun werk thuiskomen. Maar vaak blijkt dat ze helemaal geen duidelijke afspraken hebben gemaakt over de nieuwe taakverdeling. Die man moet dat blijkbaar maar aanvoelen. Dit leidt tot steeds terug kerende verwijten en een negatieve spiraal van teleurstellingen en spanningen.'

Hoewel Wim en Irene de onderlinge taakverdeling goed hadden geregeld, is ook hun relatie uiteindelijk misgelopen op de communicatie. Irene: 'We zaten op een compleet andere golflengte en konden daar niet met elkaar over praten. Ik was me aan het ontwikkelen. Ik ging naast mijn werk als assistent-purser communicatieen assertiviteitstrainingen geven. Dat heeft me aan het denken gezet. Op een dag realiseer je je dat je niet meer zo veel samen hebt.'

Wim: 'Irene is een denker en een doener, ik ben meer een gevoelsmens. Ze vond me veel te hoogdravend. Als ik mijn frustraties probeerde te uiten, dan begreep ze het niet of ze vond dat ik het niet goed uitlegde. Zo'n gesprek liep nooit goed af. Op een gegeven moment hou je dan maar helemaal op met elkaar dingen te vertellen.'

In zo'n geval kan een relatie verharden, zegt Bentz van den Berg. 'Het begint ermee dat verwachtingen worden geuit in de vorm van een verwijt in plaats van als wens. De ander gaat in het verweer of sluit zich emotioneel af. Ook luistert men vaak slecht naar elkaar; de ander voelt zich onbegrepen. Pro

blemen worden niet opgelost, de relatie verkoelt en verhardt. Men voelt zich onbevredigd en vooral onveilig. Er is steeds minder ruimte om lief tegen elkaar te zijn. Vaak is het dan al te laat om de problemen rustig met elkaar te bespreken.'

Wim: 'Voor ons had relatietherapie geen zin meer. Tijdens die gesprekken merkte ik dat de koek op was. Het gevoel was weg.'

Compromissen sluiten

Probleem is niet zozeer dat er steeds lichtvaardiger wordt gescheiden, maar dat mensen steeds lichtvaardiger trouwen, denkt Pe ter Hoef nagels, oud-hoogleraar familierecht in Utrecht en auteur van Gelukkig getrouwd, gelukkig gescheiden. Bemiddeling en overeenkomst bij trouwen en scheiden. 'Je kunt trouwen zonder kinderen te krijgen en een relatie is geen voorwaarde meer om kinderen te krijgen. Het is wel belangrijk om van tevoren met elkaar door te nemen wat je van een huwelijk verwacht.'

Bij tweeverdieners ligt het risico op de loer dat de ene partner de signalen van de ander niet oppikt als het dreigt mis te gaan. 'Een goed huwelijk bevat humor of relativeringsvermogen en ruimte om rituelen met elkaar in te bouwen. In een spitsuurgezin is daar gewoon geen tijd voor en kan men makkelijk van elkaar vervreemden', zegt Hoefnagels.

Irene, gelouterd door de wijsheid van achteraf: 'Je moet elkaar op de hoogte brengen van je verwachtingen en de kans geven om compromissen te sluiten. Als iemand jarenlang keihard studeert met het idee om carrire te maken en tachtig uur per week te gaan werken, moet je hem niet naderhand dwingen om de zorg voor de kinderen te delen. Dan gaat iemand inleveren en dat is nooit goed.'

Vreselijk huwelijk

Uit alle onderzoeken naar de effecten van een scheiding op kinderen komt naar voren dat kinderen beter af zijn als hun ouders bij elkaar blijven. 'Hoe vervelend dat ook is voor de ouders', schampert pedagoog Spruijt. 'Een huwelijk moet wel heel erg conflictueus en gespannen zijn, wil een echtscheiding goed zijn voor de kinderen. En vaak zie je dan ook nog dat die ouders gewoon doorgaan met ruzie maken als ze gescheiden zijn, zeker als er een ander in het spel is. Voor de kinderen is er dan nog niets opgelost.

'Als echtparen zich voor de scheiding beter zouden verdiepen in de gevolgen ervan voor hun kinderen, zou een deel zich bedenken', denkt Spruijt. 'Veel stellen zijn zo met zichzelf bezig dat ze er helemaal niet bij stilstaan. Of ze redeneren alleen vanuit hun eigen belang: 'Een kind heeft niets aan een ongelukkige moeder.' De praktijk wijst uit dat kinderen daar heel anders over denken. Die willen gewoon hun beide ouders in een veilige, rustige en stabiele omgeving.'

Juist vanwege de kinderen (7 en 3 jaar) heeft de 31-jarige Sandra vorig jaar de scheiding doorgezet. Ze heeft zich behaaglijk op de bank geïnstalleerd in haar nieuwe gezellige etagewoninkje in de Amsterdamse rivierenbuurt. De kinderen zijn het weekeinde bij haar ex; het co-ouderschap werkt boven verwachting goed. 'We hadden een vreselijk huwelijk', vertelt ze.

'De kinderen hebben erg geleden onder onze ruzies. Ik ben emotioneel tot de grond toe afgebroken door mijn ex. Het heeft jaren geduurd voordat ik de kracht had gevonden om de balans van ons huwelijk op te maken. Toen realiseerde ik me dat er alleen nog materiële redenen waren om bij hem te blijven. Een mooi huis, dicht bij mijn moeder en mijn vriendinnen. Dat leek me niet de basis voor een goed huwelijk.'

Toen heeft ze de scheiding snel doorgezet. Nu, een jaar later, is de opluchting nog steeds groot. Sandra is opnieuw begonnen in een andere stad, is weer aan het werk gegaan als administratief medewerker en heel langzaam wint ze haar zelfvertrouwen terug. De kinderen lijken op te leven zonder de ruzies en het co-ouderschap verloopt tot nog toe zonder al te grote problemen.

'Ik was zeventien toen we verkering kregen. We gingen al snel samenwonen en van het een kwam het ander. Trouwen leek me wel spannend met zo'n mooie jurk en een leuk feest. Maar eigenlijk wist ik toen diep in mijn hart al dat we niet bij elkaar pasten. We kwamen uit totaal verschillende milieus. Hij was emotioneel erg verwaarloosd, terwijl ik uit een heel warm gezin kwam. Al die woede reageerde hij op mij af en ik dacht steeds hem op een dag gelukkig te kunnen maken. Achteraf heel naïef natuurlijk.'

Ook het huwelijk van Ruud en Katja is een fout geweest. Tenminste, zo ziet Ruud het nu. 'Ik heb Katja min of meer gered uit haar ouderlijk huis, omdat ze daar psychisch helemaal werd neergehaald. Zelf was ik een aantal jaren ernstig ziek en had behoefte aan een veilige thuishaven. Uiteindelijk is Katja's passiviteit mij opgebroken. Ze had nooit ergens een mening over, vertrouwde volledig op mijn oordeel. Ik kon daar niet meer tegen. Ik wilde tegengas.'

'Wij zijn', zegt Ruud, 'indertijd aan elkaar gekoppeld door een kennis. Terugkijkend geldt voor ons denk ik: wegens omstandigheden bij elkaar gebleven.'

Meer over