Vondst fresco's in Rome verrast kunsthistorici

In het Sancta Sanctorum in Rome, het Heilige der Heiligen waarin de kostbaarste relikwieën van de rooms-katholieke kerk worden bewaard, is onder een zestiende-eeuwse verflaag een fresco-cyclus te voorschijn gekomen uit het eind van de dertiende eeuw....

Van onze correspondent

Jan van der Putten

ROME

Het eerste hoofdstuk van de geschiedenis van de Italiaanse schilderkunst moet waarschijnlijk worden herschreven. Kunsthistorici spreken al over de grootste ontdekking van middeleeuwse kunst van de laatste twee eeuwen.

Vijf eeuwen lang is het rechthoekige gebouwtje bij het paleis van Lateranen gesloten geweest omdat het binnenste voor gewone mensenogen te heilig was. Vandaag kan een select publiek de acht gerestaureerde fresco-scènes voor het eerst zien tijdens een mis, opgedragen door de Vaticaanse staatssecretaris, kardinaal Sodano. Daarna zullen er mondjesmaat rondleidingen plaatsvinden.

De kapel van de heilige Laurentius kreeg in de negende eeuw de naam Sancta Sanctorum, naar het vertrek in de Tempel van Jeruzalem waar, tot de verwoesting door de Romeinen, de Ark des Verbonds werd bewaard. De pausen gebruikten het als hun privékapel zolang ze resideerden in het paleis van Lateranen. In het begin van de veertiende eeuw vluchtte de paus naar Avignon. Na het Franse avontuur werd het pauselijk paleis gevestigd in het Vaticaan.

In het altaar in het Heilige der Heiligen staat een kist van cypressehout. Daarin werden tot 1905 stokoude gewijde voorwerpen bewaard. Een van deze relikwieën was gewikkeld in perkament met daarop een Livius-fragment uit de vierde of vijfde eeuw. Boven het altaar is een ikoon van Christus, die in de achtste eeuw op wonderbaarlijke wijze vanuit Constantinopel naar Rome zou zijn gekomen. De ikoon zou niet door mens zijn geschilderd en heet daarom Acheropoieta ('niet met de hand gemaakt').

Paus Nicolaas III (1277-1280) was een uitzonderlijk mecenas. Alle door hem bestelde schilderwerken zijn echter verloren gegaan. Behalve de fresco's in het Heilige der Heiligen, maar dat is pas sinds kort bekend. Want die waren geheel aan het oog onttrokken door een drastische herschildering in het begin van de zestiende eeuw.

In 1979 bracht de directeur-generaal van de Vaticaanse dienst voor musea, Carlo Pietrangeli, een inspectiebezoek aan het Sancta Sanctorum. Hij begreep dat restauratie nodig was, maar die moest worden uitgesteld omdat de schoonmaak van de fresco's van de Sixtijnse kapel alle aandacht opeiste.

In 1992 begon de restauratie in de grootste van de twee vertrekken van het Heilige der Heiligen. De fresco's zijn aangebracht op de vier wanden en het gothische gewelf. Het team van restaurateur Bruno Zanardi stond onder supervisie van de 'Sixtijnse' restaurateurs Gianluigi Colalucci en de kort geleden overleden Fabrizio Mancinelli. De moderne mecenas is de directeur van een hamfabriek uit Parma.

Besloten werd de zestiende-eeuwse laag weg te halen, op een gedeelte na dat als documentatie moet dienen. Daarvoor waren twee overwegingen, zei Colalucci gisteren op een persbijeenkomst. 'Het was geen zelfstandig kunstwerk maar een overschildering. En begin deze eeuw was een van de wanden al gedeeltelijk schoongemaakt.'

Op de belangrijkste scènes biedt paus Nicolaas, geknield tussen de apostelen Petrus en Paulus, een model van de kapel aan Christus aan, die gezeten is op een troon en omringd is door engelen. De andere scènes beelden de marteldood uit van Petrus en Paulus, de geseling van de heilige Stefanus, het martelaarschap van de heiligen Laurentius en Agnes, en het wonder van Sint Nicolaas.

De afbeeldingen zijn van een buitengewone kwaliteit en indringendheid. Ze maken aannemelijk dat nog vóór Giotto en Cimabue hun fresco's maakten in de bovenbasiliek in Assisi, Rome een eigen, hoog ontwikkelde schilderschool had. Tot nu toe was het haast een axioma dat de schilderkunst in Rome pas tot bloei kwam onder invloed van de Florentijnen. De ontdekking van de fresco's uit het Heilige der Heiligen suggereren het tegendeel.

Meer over