InterviewMarjan Minnesma

Volgens Marjan Minnesma kan Nederland koploper van de groene industrie worden. Dan moet Rutte wel naar haar luisteren

Urgenda-Directeur Marjan Minnesma: ‘Hoe kunnen wij van de rest van de wereld vragen om ons land boven water te houden, als we zelf het slechtste jongetje van de klas zijn?' Beeld Ivo van der Bent
Urgenda-Directeur Marjan Minnesma: ‘Hoe kunnen wij van de rest van de wereld vragen om ons land boven water te houden, als we zelf het slechtste jongetje van de klas zijn?'Beeld Ivo van der Bent

Marjan Minnesma wil Rutte graag vertellen over concrete oplossingen die de industrie vergroenen. Het is tijd dat het kabinet laat zien dat het over daadkracht beschikt. ‘Klimaat moet net als corona prioriteit krijgen.’

Marjan Minnesma wil in gesprek met Rutte om concrete oplossingen voor de energietransitie aan te dragen. Maar praten om het praten doet ze niet meer. ‘Het moment waarop we een dwangsom gaan eisen bij de rechter komt naderbij’

Ze heeft de afgelopen nacht een brief geschreven aan Mark Rutte, vertelt Urgenda-directeur Marjan Minnesma halverwege het interview. Hij ligt nog op haar bureau, maar tegen de tijd dat dit artikel in de krant staat, is de brief op de post. Een alarmbrief. ‘Ik ben eraan begonnen omdat we lang genoeg hebben gewacht.’

Zes jaar geleden bepaalde de rechter in de Urgenda-rechtszaak dat de overheid zich aan haar eigen klimaatbeleid en minimumnormen moet houden. Tot twee keer toe ging het rijk ertegen in beroep, maar in december 2019 stelde de Hoge Raad Urgenda definitief in het gelijk.

Vanaf 2020 moet de overheid zorgen dat Nederland minimaal 25 procent minder broeikasgassen uitstoot dan in 1990. In 2020 is dat dankzij corona, een warme winter en een lage gasprijs bijna gelukt. Maar in 2021 gaat het kabinet volgens Minnesma haar eigen doelen bij lange na niet halen. ‘Er zal naar schatting 8 megaton meer dan de toegestane 166 megaton aan broeikasgassen worden uitgestoten. Dat lijkt een kleine overschrijding, maar is het niet: sluiting van de Hemwegkolencentrale leverde netto slechts 1 megaton minder uitstoot op. En het terugbrengen van de maximumsnelheid naar 100 kilometer per uur verlaagde de CO2-uitstoot met 0,5 megaton.’

Daarom heeft de vrouw die met haar klimaatoverwinning op de Nederlandse staat in 2015 een wereldprimeur had enkele vragen aan Rutte: hoe gaat het kabinet in 2021 die 8 megaton aan uitstoot voorkomen? Wat zijn de plannen? Wat is de visie?

Ze wil in gesprek met Rutte om mee te denken en concrete oplossingen aan te dragen. Maar praten om het praten doet ze niet meer. ‘We leverden met ruim 800 energie-, zorg, wooncoöperaties, gemeenten, bedrijven, milieuorganisaties en wetenschappelijke instellingen een 54-puntenplan in met voldoende oplossingen. En nog worden de emissiedoelen niet gehaald. Het moment waarop we een dwangsom gaan eisen bij de rechter komt dichterbij. Iets wat we aanvankelijk juist nooit wilden doen, omdat de Urgenda-rechtszaak een constructieve rechtszaak van liefde was, bedoeld om iedereen in Nederland een gezonde toekomst te bezorgen. Maar nu krijg ik het gevoel dat we aan het lijntje worden gehouden.’

Minnesma – opgeleid als bedrijfskundige, jurist en filosoof – ontwikkelde zich de afgelopen twintig jaar tot een van de boegbeelden van het streven naar een energietransitie in Nederland. Voor haar overstap naar Urgenda werkte ze onder meer bij Greenpeace, NOVEM, de voorganger van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, en diverse universiteiten, waaronder het Dutch Research Institute For Transitions (DRIFT) van de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Deze week publiceerde ze samen met oud-politicus Jan Terlouw Bezorgde Brieven – Over de wereld van onze kinderen. Een boek waarin de twee reflecteren op de manieren waarop de klimaat- en milieuproblemen kunnen worden aangepakt.

Ze vindt dat Nederland onder ogen moet zien dat we ons op dit moment helemaal niet als een daadkrachtig land gedragen. ‘We zijn misschien goed in innoveren, maar al snel houden we een borrel om dat te vieren, doen er een strik omheen, en dan gebeurt er niets meer. We zijn heel slecht in opschalen, in echt dingen organiseren. Dat zie je ook met de aanpak van corona.’

U vindt Nederland niet geloofwaardig als het om het bestrijden van de klimaatcrisis gaat?

Op internationale conferenties roepen we het hardst dat de klimaatdoelen moeten worden gehaald, maar zelf staan we in de top-10 van grotere landen die per hoofd van de bevolking het meeste broeikasgas uitstoten. Nederland ligt voor een derde onder de zeespiegel, die in de somberste scenario’s met drie meter kan stijgen. Hoe kunnen wij van de rest van de wereld vragen te doen wat nodig is om ons land boven water te houden, als we zelf het slechtste jongetje van de klas zijn? Ik denk dat het voor de geloofwaardigheid van Rutte en van Nederland noodzakelijk is dat we onze zaakjes snel beter op orde krijgen.’

Wat zou u Rutte willen voorstellen als hij in deze politiek turbulente dagen tijd heeft om u te ontvangen?

‘Hij moet visie en daadkracht laten zien. Anders halen we die 8 megaton minder emissie niet, en al helemaal niet het doel van 55 procent minder uitstoot over tien jaar, zoals de Europese Commissie nastreeft. Je kunt klimaat niet meer behandelen als een van de dertig dossiers waar het kabinet aan werkt. Het moet net als corona prioriteit hebben. Er moet eens in de twee weken een klimaatpersconferentie van het kabinet komen, waarin wordt verteld wat bedacht, gedaan en gerealiseerd is. Communicatie over klimaat is nu te technisch en verbrokkeld. Het gaat over regeltjes hier, regelingen daar en eindeloze discussies, terwijl je wil dat een overheid het grote verhaal vertelt en mensen meeneemt naar de toekomst.’

Wat zou dat grote verhaal moeten zijn?

‘Dat het in de tweede helft van deze eeuw wereldwijd uitermate ongezellig gaat worden voor de jongeren die nu al leven: halvering van de biodiversiteit, stijgende zeespiegel, weersextremen, bosbranden, te weinig en te veel water en daardoor voedselproblemen, klimaatvluchtelingen. Ik weet niet of jij het leuk vindt als er uiteindelijk alleen nog kwallen in zee zwemmen? Om dit te voorkomen moeten we versneld overgaan naar een economie die draait op 100 procent duurzame energie. We hebben de kennis en de middelen. Als we het echt willen, kunnen we het in 2030 hebben gerealiseerd.’

Een doemscenario als verhaal?

‘Ik ben het volledig eens met de jongeren die zeggen: ‘Climate is in crisis, treat it like a crisis.’ Net als Roosevelt tijdens de Tweede Wereldoorlog deed toen hij tegen autofabrikanten zei: ‘Jullie maken nu auto’s, maar het worden binnen drie jaar vliegtuigen.’ Of Kennedy, die wilde dat er binnen tien jaar een mens op de maan zou staan, terwijl hij de metalen om dat te realiseren nog niet kende. Acht jaar later stond de VS op de maan. Nu moet je als Nederlandse overheid ook zeer ambitieuze grote doelen stellen: over tien jaar echt een duurzame energievoorziening realiseren, door veel sneller op te schalen met zon, wind, aardwarmte en besparing.

‘Daarom vind ik dat we naast een deltacommissaris voor de dijken een commissaris voor de klimaattransitie moeten aanstellen. Iemand die drie tot vijf grote ‘woman on the moon’-projecten gaat realiseren die echt het verschil maken, met hetzelfde ambitieniveau als dat van Kennedy indertijd. Ik vind dat Rutte die urgentie totaal niet uitdraagt. Hij zegt: ‘Joh, rustig aan, we hebben dertig jaar.’

Concreet, hoe ziet zo’n ‘woman on the moon’-project er uit?

‘De meeste winst kun je boeken met echte industriepolitiek die we nu al veertig jaar niet meer hebben. Door clusters te bouwen. Bijvoorbeeld van windenergie op zee, waterstofproductie en de staalindustrie. 40 procent van de broeikasgassenuitstoot in Nederland komt van de industrie. De grootste uitstoter in die sector is Tata Steel in IJmuiden. Die stoot in zijn eentje 12 megaton uit, bijna 7 procent van de totale CO2-emissie in Nederland. Een ‘woman on the moon’-project zou zijn Tata Steel uitstootvrij maken. Dat kan in tien jaar. Door ijzer niet meer met steenkool, maar met waterstof uit ijzererts te halen.’

Hoe?

‘Waterstof maak je via elektrolyse van water. Dat kun je doen met duurzame stroom van windmolens. Om genoeg stroom te hebben moeten we veel meer windmolens op zee hebben. Waterstof kun je dan ter plekke maken en kan bij IJmuiden worden gebruikt om staal te maken. Met dat staal kun je ook de hele hoge stalen masten maken voor de grote 15 Megawatt windmolens van de toekomst. Die masten zijn zo groot dat ze niet over land kunnen worden vervoerd, maar IJmuiden heeft een diepzeehaven naast de staalfabriek, wat weinig voorkomt in Europa. Op dit moment twijfelen windparkbouwers over opschaling op zee, omdat ze bang zijn dat ze hun overcapaciteit niet kwijt kunnen als het hard waait en de zon schijnt. Die overcapaciteit zou tot lagere stroomprijzen kunnen leiden, wat hun investeringen onrendabel maakt. Maar als ze weten dat die energie altijd gebruikt kan worden om waterstof te maken, gaan ze die enorme windmolenparken wel bouwen.

‘Om zowel de windparkexploitanten, als de waterstofindustrie als de hoogovens zekerheid te bieden moet je ze als overheid in de beginfase ondersteunen. Zo kun je een wereldwijd uniek circulair cluster bouwen: de eerste uitstootvrije staalindustrie, eigen waterstofproductie (al zullen we later ook waterstof gaan importeren), en een afzetmarkt voor grote windturbines, waarin je dan voorop loopt. Mensen die hier aan gerekend hebben zeggen dat dit tot 4.000 banen zal opleveren. En het kan in 2030 functioneren. Daarmee zou een einde komen aan de grafietregens en de gezondheidsproblemen van de omwonenden van de staalfabriek. Je bouwt zo aan een duurzame toekomst. Je bent niet aan het pappen en nathouden.’

Waarom doen we dat niet dan?

‘Tata Steel weet dat dit mogelijk is, maar doet dat niet, omdat het bedrijf nu een ‘duurzaamheidssubsidie’ krijgt om CO2 onder de zee op te gaan slaan (CCS). Directieleden van Tata Steel hebben in gesprek met mij toegegeven dat deze subsidie het probleem verplaatst en de transitie uitstelt. Feitelijk is het weggegooid geld. Het verplaatst het probleem naar onder de zee, maar lost het niet op aan de bron op. En de eerste megaton CO2 zal pas in 2028 onder de grond zitten, terwijl de transitie naar emissievrij met waterstof geproduceerd staal al in 2030 een feit zou kunnen zijn. Zonde toch? Om anders te denken is visie van de overheid nodig. De leiders van de betreffende industrieën willen de omslag best wel maken, maar dat kunnen ze niet op eigen kracht. De overheid moet aan het begin zekerheid, garantstelling en overtuigingskracht bieden. Maar binnen de overheid is iedereen in zijn kleine hokjes bezig.’

Marktpartijen hebben in zo’n verbrokkeld veld natuurlijk enorm de vrije hand.

‘De markt beweegt gewoon mee met subsidies en de mogelijkheden die geboden worden. En als er niet wordt gehandhaafd en geen grotere visie onder die subsidies ligt, gaat dat dus mis. Dan haal je je doelen niet. En misschien wel het belangrijkst: dan verspeel je je draagvlak en geloofwaardigheid als overheid.’

Hoe gaat u draagvlak voor uw plannen realiseren? Bij vissers die moeten wijken voor grote windparken op zee, bij boeren die hun veestapel moeten halveren, bij Nederlanders die hun woning moeten verduurzamen?

‘Een aantal sectoren ga je niet meekrijgen. Als wij elektrisch gaan rijden, dan verliezen de olieraffinaderijen de helft van hun werk, of ze het nu leuk vinden of niet. Als het gaat om de transitie van woningen moet je beginnen met wie wil, met warmtepompen en kleinschalige koudwaternetjes, in plaats van iedereen grootschalige warmtenetten door de strot te drukken die allemaal vastlopen. De vissers die niet meer kunnen vissen rond dat grote windmolenpark waar waterstof wordt gemaakt, die moet je compenseren. De 50 procent boeren die geen opvolger hebben en willen stoppen, koop je uit en je zorgt dat hun (uitstoot)rechten niet kunnen overgaan op andere boeren.’

Maar wie gaat dat allemaal betalen?

‘Dat compenseren en investeren kost geld, maar de klimaatcrisis is een grotere crisis dan de coronacrisis. Daarom zouden we er ook meer geld aan mogen besteden. 100 procent duurzaam is straks goedkoper dan blijven doordraaien op olie, kolen en gas, constateerde ook TNO. Tel op de gezondheids- en welzijnswinst en meer behoud van biodiversiteit. Dat zijn sommetjes die in de klassieke neoliberale economie niet worden meegenomen.

‘Voor de duurzaamheidstransitie van bestaande woningen is overigens geen extra geld nodig, maar een fonds dat geld voorschiet dat weer terugkomt. De huiseigenaren lenen gemiddeld 35.000 euro om te isoleren, zonnepanelen te plaatsen en het huis van een warmtepomp te voorzien en verder aan te passen, en zullen via de energiebesparing die dat oplevert het geleende bedrag in 15 tot 20 jaar terugverdienen. Voor een aantal grote industriële ‘woman on the moon’-projecten kun je met tien miljard euro van de overheid extra ander geld aantrekken van bedrijven die met die subsidie wel durven in te stappen en mee te investeren richting een duurzame industrie .’

En dat gaat lukken met VVD, CDA en D66 in het kabinet?

‘Wat ik wil met die ‘woman on the moon’-projecten is dat we de Nederlandse industrie koploper maken in de wereld. Nieuwe banen, duurzame banen. Dat zijn dingen waar D66 en CDA wel oren naar hebben. De VVD is hopelijk ook pro-industrie. Als ze samen het grote verhaal maken van de circulaire, duurzame economie die meer koerst op gelijkheid en rechtvaardigheid, dan kan zo’n kabinet dit dragen.

En dan eist u geen dwangsom van het kabinet?

‘Een verhaal is niet genoeg, maar ik wil hier wel over praten met Rutte. Natuurlijk realiseer ik me dat die transitie niet gemakkelijk zal zijn. We zijn een fossiel landje. We liggen aan de Noordzee met onze havens waarin we veel steenkool overslaan en verwerken. We hebben een van de grootste chemische clusters van Europa. We zaten op een gasbel. Het wordt een uitdaging. Maar: we hebben veel slimme mensen met oplossingen die er al liggen. We doen het niet, omdat iedereen naar elkaar kijkt, wacht, en hoopt dat er een keer een subsidie komt.

‘De Nederlanders, de jeugd, de toekomst en de rechtsstaat verdienen het dat de overheid de Urgenda-uitspraak van de Hoge Raad respecteert en haar eigen doelen haalt. Echte keuzes maken dus, en die met verve en verbeelding uitdragen. En dan ook uitvoeren! De komende 10 jaar. Afrekenen met het calculerende, neoliberale, oude denken dat maar niet investeert in de toekomst.’

Bas Mesters zet op vrijdag 4 juni om 16.30 uur het gesprek met Marjan Minnesma voort in een digitale bijeenkomst in debatcentrum De Tussenruimte in Den Haag. U kunt dan ook vragen stellen. Aanmelden kan op emma.nl/tussenruimte

De Volkskrant inventariseert in deze interviewserie revolutionaire ideeën om Nederland te verbeteren. Onderwerpen die tijdens de formatie besproken zouden moeten worden.

Meer over