Vogelzang lijkt veel op mensentaal

Wat is de overeenkomst tussen een brabbelende baby en een jonge vogel die nog incomplete rommelige liedjes zingt? Het antwoord staat in een boek over het ontstaan van taal.

VAN ONZE VERSLAGGEVERMARCUS WERNER

De zang van vogels lijkt het meest op menselijke spraak, is de boodschap van het deze maand verschenen Birdsong, Speech, and Language. In het boek schetst een ongewone mix van wetenschappers, biologen en neurowetenschappers die vogelzang bestuderen, maar ook vooraanstaande taalkundigen als de Amerikaan Noam Chomsky, de laatste stand van zaken in het onderzoek naar het ontstaan van taal. De Utrechtse hoogleraar cognitieve neurobiologie Johan Bolhuis is een van samenstellers.

Een vogel kan toch helemaal niet praten?

'Vogelzang is inderdaad nog geen taal. Dat blijft een uniek menselijke eigenschap. Toch blijkt uit het recente onderzoek, onder meer in ons lab in Utrecht, dat er parallellen zijn tussen de zang van vogels en menselijke taal die nog in geen andere diergroep zijn gevonden. Voor veel biologen een verrassing, want die redeneren meestal volgens de evolutionaire afstamming. Nauw verwante soorten delen vaak eigenschappen. Wil je op zoek gaan naar de evolutionaire oorsprong van een eigenschap, dan kijk je in eerste instantie naar evolutionaire voorlopers. Maar vogels en mensen zijn helemaal niet zo verwant.'

De verwanten die dicht bij ons staan, zijn de apen. Hebben die niet een soort oertaal?

'De eerste gedachte was inderdaad dat de wortels van taal moesten worden gezocht bij apen. Vooral chimpansees, die het dichtst bij de mens staan. Eindeloos is er geëxperimenteerd om die te laten praten. Met gebarentaal, omdat gauw duidelijk werd dat praten er niet inzat. Ondanks de overtuiging van de onderzoekers dat het vroeg of laat zou lukken met de chimp, moesten ze toegeven dat deze apen niets van taal bakken. Ze kunnen geen grammaticale regels toepassen. Menselijke baby's van anderhalf doen dat moeiteloos.'

Waarin lijken vogels in hun zang meer op mensen dan op apen?

'Ten eerste leren jonge vogels hun liedjes van de ouders, net zoals mensenkinderen leren praten door naar hun ouders te luisteren. Zowel vogels als mensen leren het best gedurende een gevoelige periode vroeg in het leven. Kinderen brabbelen tijdens die leerfase en jonge vogels zingen nog incomplete, rommelige liedjes.

'Veel vogelliedjes kennen een ingewikkelde volgorde van vaste zangelementen. Al is nog in discussie in hoeverre dit lijkt op de grammatica en de woorden van mensentaal. Waarschijnlijk is ook ritmegevoel belangrijk voor taal om de ritmiek van klemtonen in zinnen te begrijpen. Gevoel voor ritme vind je ook bij vogels. Beroemd is een YouTube-filmpje van een kaketoe die met zijn poten perfect meestampt op de maat van de muziek.'

In een recent artikel schrijft u dat de reputatie van vogelhersenen behoorlijk is opgekrikt als het gaat om het soort processen dat nodig is voor taal.

'Lang is gedacht dat vogelbreinen daarvoor te simpel zouden zijn. De verrassing van de laatste jaren is dat er tussen vogel- en mensenbreinen juist veel overeenkomsten zijn in de centra die betrokken zijn bij zang en taal. Net als mensen hebben zangvogels aparte hersendelen voor spreken en voor luisteren en leren. Neuroanatomisch lijken ze ook op elkaar.

'Bovendien is in beide gevallen vooral de linkerhersenhelft actief bij spraak of zang. Vogels hebben een gen dat sterk lijkt op het menselijke FOXP2-gen. Daarvan is bekend dat het essentieel is voor de productie van spraak. Dat is overigens niet hét 'taalgen', de genetische sturing van taal of zang ligt ongetwijfeld ingewikkelder. Maar schakel je het vogel-FOXP2-gen uit in de hersenen van zebravinken, dan vallen er allerlei gaten in hun liedjes.'

Het onderzoek komt nogal biologisch over. Wat is de rol van taalwetenschappers in de speurtocht naar de oorsprong van taal?

'Een belangrijke bijdrage is dat taalwetenschappers met steeds meer aanwijzingen komen voor een soort 'universele' grammatica. De onderliggende structuren van alle wereldtalen hebben meer gemeen dan gedacht. Dit aanvankelijk controver- siële idee van Noam Chomsky lijkt te kloppen.

'Het Chinees en het Engels kennen dezelfde basisregels. Wat naar buiten komt als spraak klinkt per taal anders, maar het recept dat de machine erachter gebruikt, het brein dus, is steeds hetzelfde. Die universele grammatica lijkt dus ook iets te zeggen over de hardware achter taal, hoe het op hersenniveau is georganiseerd.'

Welk nut heeft het om erachter te komen dat vogelliedjes en mensentaal veel gemeen hebben? Is het nu de bedoeling vogels te leren praten?

'Vogels de taal leren zal wel niet lukken. Wél interessant is te kijken tot op welke hoogte zij grammaticale regels aankunnen. Zo kom je op het spoor van wat taal, ook op hersenniveau, uniek maakt. Van directere toepassing, gezien de overeenkomsten in hersenstructuren en -processen die vogels en mensen gebruiken voor zang en taal, is dat vogels een diermodel kunnen leveren voor onderzoek naar spraakproblemen en het genezen daarvan. Muizen en ratten zijn bijvoorbeeld zo'n model voor allerlei stofwisselingsziektes.

'Vogelzang kan weleens een doorkijkje geven naar de evolutionaire oorsprong van taal. Vogels gebruiken zang vooral voor seks - mannetjes zingen om vrouwtjes te krijgen. Sommige onderzoekers denken dat zang aan mensentaal voorafging.'

undefined

Meer over