Vogelvrij vliegen

Schiphol is vriendelijk voor vogels, vindt de luchthaven zelf. Kijk maar naar de zeldzame soorten als kievit en velduil, die zich schuilhouden in het lekker lange gras....

'Het is hier best rustig', roept A. Klaver, manager special projects op Schiphol, boven het lawaai van een opstijgende Boeing uit. 'Geen wandelaars, geen fietsers, geen auto's.'

Een buitenstaander zal niet snel vermoeden dat het achthonderd hectare tellende terrein rond de start- en landingsbanen niet alleen is vergeven van een snel groeiende hoeveelheid vliegtuigen, maar ook duizenden vogels telt, waaronder beschermde soorten als de velduil, de bruine kiekendief en de wulp. Onder de 'h' van 'SCHIPHOL' op het luchthavendirectiegebouw broedt een torenvalk, en de leeuwerikenstand behoort tot de beste van Nederland.

Sinds twee jaar wordt het gras rond de start- en landingsbanen niet meer kort afgemaaid, maar vijftien centimeter lang gehouden. Dat doet de luchthaven vooral om het neerstrijken van zwermen vogels, zoals meeuwen en kieviten, tegen te gaan. De grote hoeveelheden vogels vormden een gevaar voor de veiligheid van het vliegverkeer.

De maatregel is redelijk succesvol. Het lange gras vormt echter een eldorado voor muizen, die op hun beurt weer roofvogels lokken. 'Er zitten op Schiphol zoveel muizen, dat zelfs de reigers zijn opgehouden met vissen, en soms wel met z'n veertigen zitten te wachten op een muis. Ook in de rest van het land vissen ze minder. Het is een plaag, meneer. Het bedreigt de luchtveiligheid', zegt Klaver, die al dertig jaar als een soort rentmeester op de Schiphol-terreinen werkt.

In 1993 - een topjaar voor muizen - botsten dertien reigers met vliegtuigen en daarom schoot Klaver maar liefst 233 reigers. Vorig jaar waren dat er 44. Ook 47 patrijzen, 74 fazanten, 189 houtduiven, tweehonderd eenden, vijftig kokmeeuwen en 36 eksters werden neergelegd, zo blijkt uit het jaarverslag 1994 van de werkgroep 'preventie vogelaanvaringen' van de luchthaven Schiphol. Opmerkelijk is ook het afschieten van beschermde vogelsoorten als bokje (4 stuks), bergeend (1), stormmeeuw (7), scholekster (10) en kievit (11).

In totaal legden vorig jaar - volgens eigen opgave van Schiphol - zo'n achthonderd vogels het loodje. Daarnaast worden jaarlijks naar schatting tweehonderd hazen gedood. Om de veiligheid van de luchtvaart te waarborgen, is de luchthaven door de Commissaris van de Koningin in Noord-Holland en het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij gevrijwaard van beperkende bepalingen in de Vogelwet en de Jachtwet.

Volgens het jaarverslag vonden in 1994 101 incidenten met vogels plaats, waarbij 187 vogels het leven lieten. Grote vliegtuigongevallen deden zich op Schiphol niet voor. Wereldwijd verongelukken er volgens Klaver jaarlijks 'enkele toestellen' door vogelaanvaringen, soms met dodelijke slachtoffers. In 1975 verongelukte op het JFK vliegveld bij New York een DC-10 na een aanvaring met een zwerm meeuwen. Vijftig mensen vonden de dood. Tussen 1992 en medio '94 zijn 40.000 meeuwen afgeschoten.

Materiële schade ontstaat doorgaans als een vogel door een straalmotor naar binnen wordt gezogen, en alvorens versnipperd te worden de schoepen beschadigt. Ook treden wel scheuren op in de ramen van de cockpit wanneer een groot beest als de reiger op het venster uiteenspat.

Dat de lucht boven de nationale vlieghaven is voorbehouden aan vliegtuigen is terecht, zeggen vogeldeskundigen. Schiphol voert echter een dubbel beleid, zo luidt hun kritiek. 'De vogels worden eerst naar het vliegveld gelokt, om ze vervolgens te doden', zegt T. Eggenhuizen van de Vogelbescherming. Bovendien sneuvelen veel voor het vliegverkeer ongevaarlijke vogels.

Het bokje bijvoorbeeld is een zeldzame en schuwe laagvlieger die hooguit enkele meters opvliegt, en eigenlijk pas gaat fladderen als je er zo'n beetje bovenop staat. Volgens het jaarverslag zijn er vorig jaar vier exemplaren van het spreeuwachtige vogeltje geschoten. 'De bokjes wilde ik hebben om ze op te zetten. Op Schiphol zitten soms wel honderd bokjes', zegt Klaver zonder blikken of blozen.

Met vliegveiligheid heeft het niets te maken, geeft hij toe. 'Ik heb nu eenmaal een vergunning. En ik had ze ook niet in het jaarverslag kunnen opnemen, dan had u het niet eens geweten. Ik heb bovendien laatst 160 verschillende opgezette vogels aan het natuurhistorisch museum in het Amsterdamse Bos geschonken.'

In het halfhoge gras rond de landingsbanen broeden ook twee paren velduilen. De velduil is met slechts honderd broedparen - voornamelijk op de Waddeneilanden - de meest zeldzame uil in Nederland. 'Al jaren worden de nesten 'uitgemaaid'. Er zijn verschillende beesten beschadigd, die, zo ze niet direct sterven, met een afgemaaide staart en verminkte vleugelpennen verder door het leven moesten', zegt P. Marcus van de vogelwerkgroep Amsterdam.

Uilen zijn echte laagvliegers, en net als het bokje dus ongevaarlijk voor het vliegverkeer. 'Als we weten waar de nesten zitten, zetten we er palen bij en maaien we eromheen', zegt Klaver. 'Niemand hier vindt het leuk om velduilen uit te maaien. Maar ook al staat een vogel aan de top van de rode lijst, ik kan nooit garanderen dat er niet eentje wordt uitgemaaid. Door foutieve instructies is dat tot mijn leedwezen laatst gebeurd.'

Marcus en Eggenhuizen vinden het schieten van een zeldzame vogel als het bokje 'misbruik van bevoegdheden' en ook het doden van de grote aantallen niet-zeldzame vogels 'onnodig'. 'Er hebben vorig jaar drie incidenten met reigers en twee incidenten met eenden plaatsgevonden. Dat moet dan het afschot van 44 reigers en bijna tweehonderd eenden rechtvaardigen', aldus Marcus.

Volgens Schiphol broeden er in de omgeving van de luchthaven duizend reigerparen. Klaver: 'De gemeenten stimuleren dat, en wij zitten met de problemen. Met een permanent bemande vogelwacht doen we overigens onze stinkende best de reigers met lichtkogels, muziek van de Rolling Stones en angstkreten van meeuwen te verjagen.'

Ronduit strijdig met het beleid is het plaatsen van tien eendenkorven, direct rond de luchthaven. Daar krijgen de beesten de mogelijkheid om te broeden. Wil Schiphol nu minder of juist meer eenden? 'Minder', antwoordt Klaver, 'maar die korven zijn geplaatst door een naburige wildbeheerseenheid. Ik heb daartegen geprotesteerd.'

Acht maal per jaar gaat Klaver met drie andere jagers op pad om de reigers te schieten of patrijzen, fazanten, eenden en duiven te bejagen. Vogelaars menen dat daarbij in het wilde weg wordt geschoten. Goed onderzoek wordt niet verricht. 'Schiphol gaat prat op haar vogelbeleid, maar ze hebben niet eens een bioloog in dienst', zegt roofvogelonderzoeker B.J. Bol, die toestemming heeft gekregen om uilen en torenvalken te ringen op Schiphol.

Wat gebeurt er met die tweehonderd wilde eenden en 190 houtduiven? 'Die worden opgegeten', zegt Klaver. 'De Jachtwet laat nu eenmaal ruimte voor een stukje oogst.' Hij vindt dat de vogelbeschermers boter op hun hoofd hebben. 'Zij schieten ook vossen om de lepelaars in hun gebieden te beschermen. Ik schrijf het allemaal netjes op in een jaarverslag, en dan komt u hier vertellen dat ik minder moet jagen. En als er straks een vliegtuig op z'n klep gaat krijg ik de hele publieke opinie over me heen. En de verzekeringsmaatschappijen.'

Volgens Klaver zijn de eenden, reigers en duiven een ramp. En ook ganzen solliciteren naar verwerking tot mousse of pâté. 'Die vogels genieten momenteel erg veel bescherming. Dat leidt tot een plaag, let maar op.'

Naar aanleiding van de aantijgingen heeft de Algemene Inspectie Dienst (AID) onlangs een onderzoek ingesteld. Medewerker P. de Vries controleerde de vergunningen, en dat zat goed. 'Om goed onderzoek te verrichten, moet je 24 uur in een hoge toren gaan zitten', zegt hij. 'Daar geeft Schiphol geen toestemming voor. Je komt niet verder dan het hek. Ze hebben nu eenmaal vergunning om in het belang van de vliegveiligheid elke vogel af te schieten, en dat is voor de jagers al jaren een mandaat om er lustig op los te knetteren', aldus De Vries.

Er lijkt een alternatief voor de jacht. Een roofdier als de vos zou op ecologisch vriendelijke wijze korte metten kunnen maken met muizen en vogels. 'Vossen houden de vogels voorzichtig', weet Marcus. 'Maar wat doet Schiphol? In het verleden hebben ze een nest vossen uitgegraven en doodgeknuppeld.'

'Die vossenburcht zat pal onder de Zwanenburgbaan, en daar hadden de piloten een hekel aan', repliceert Klaver. Volgens hem kan een vos ook een averechts effect hebben. 'Zo'n beest zet het hele veld op stelten en doet ook wulpen en uilen opvliegen.'

Op vliegveld Zestienhoven wordt de wildstand met afgerichte roofvogels binnen de perken gehouden. En de hoeveelheid reigers die op Schiphol het loodje legt, staat in geen verhouding tot de aantallen op militaire vliegvelden. Defensie doodde vorig jaar op acht vliegvelden zegge en schrijve twee reigers.

Terreinbeheerder A. Bongers van het ministerie van Defensie vindt het doden van meer dan tweehonderd blauwe reigers in 1993 en 44 exemplaren in 1994 'bedenkelijk'. 'Het aantal geschoten duiven en eenden riekt naar doden uit puur jachtgenot', aldus Bongers. Ook L. Buurma, hoofd sectie natuurlijk milieu bij de Luchtmacht, fronst zijn wenkbrauwen bij het horen van dergelijke aantallen.

Met name de reiger wordt door de luchtmacht angstvallig in de gaten gehouden. In de jaren tachtig verloor het leger een F-16 plus piloot als gevolg van een ongeval met een reiger. Toch vindt Defensie jagen niet nodig. 'Het is een kwestie van zorgvuldig selecteren van terreinpersoneel, en van verstandig beleid', meent Bongers.

Het beleid van Defensie is er juist op gericht om de populatie reigers zo min mogelijk te verstoren. 'Wij verjagen alleen direct om de start- en taxibanen, en dan nog vooral de jonge vogels. Oudere vogels leren namelijk uit ervaring vliegtuigen te ontwijken', aldus Buurma. 'Door ze dood te schieten, schep je ruimte voor nieuwe beesten, en vergroot je juist het risico op een botsing tussen vogel en vliegtuig. Wij 'roeren' kortom zo min mogelijk in de vogelpopulaties, en we zien dat tegelijk de veiligheid is toegenomen.'

Meer over