AnalyseExitstrategieën

Voetje voor voetje beweegt Europa richting de uitgang van de lockdown

Marijn en Lieke, beiden verstandelijk gehandicapt, borrelen met hun ouders. De zestien jongeren die in het Brabantse Dorst bij Stichting Pim wonen, kunnen vanwege corona niet naar huis in het weekend.Beeld Arie Kievit

Na weken van focus op dodenaantallen durven Europese regeringen nu aan een exitstrategie te werken. Vooral de snelheid waarin landen maatregelen versoepelen verschilt. Maar het moet geen race worden, is de waarschuwing. 

Zullen de Europeanen deze zomer weer op het terras zitten? De Italianen wel: cafés en restaurants heropenen op 1 juni. De Spanjaarden ook, als ze een plaatsje vinden: op 11 mei heropenen de terrassen op 30 procent van hun capaciteit. De Fransen weten het pas eind mei. De Oostenrijkers lijken het beste te zitten: daar gaan cafés en restaurants op 15 mei open.

Hoe gaan we de pandemiepuzzel oplossen?

Hoe zijn we eigenlijk in deze ‘intelligente lockdown’ beland en, belangrijker nog, hoe komen we daar de komende maanden stap voor stap weer uit?

De afgelopen weken maakten veel regeringen hun exitstrategie bekend. Voetje voor voetje schuifelt Europa naar de uitgang van de lockdown, zonder noemenswaardige coördinatie, met een lappendeken aan nationale maatregelen. Vooral de timing verschilt. Verder komen de strategieën op het zelfde neer: stapsgewijs wordt de samenleving weer tot leven gewekt, naar een ‘nieuw normaal’ waarin sociale afstand de norm is zolang er geen vaccin tegen het virus is gevonden.

Verschillen zijn er ook in presentatie. Italië en Spanje presenteerden een gedetailleerd tijdpad voor de heropening van winkels, kappers, restaurants, toeristische attracties en stranden. Duitsland en Nederland waren voorzichtiger. Ze kondigden een eerste versoepeling aan. Pas als het effect daarvan duidelijk is, worden nieuwe stappen gezet. ‘Elke versoepeling leidt tot meer mensen die zich in de publieke ruimte begeven. Daarom moeten we voortdurend in de gaten houden of versoepelingen tot nieuwe besmettingen leiden’, zei bondskanselier Merkel. Daarom stelde ze het besluit over de heropening van de scholen uit tot 6 mei.

Diep ingegrepen

‘Italië en Spanje zijn zwaar getroffen en hebben diep ingegrepen in het leven van burgers. Ik denk dat ze hun een duidelijk perspectief willen bieden’, zegt Kutsal Yesilkagit, hoogleraar international governance aan de Universiteit Leiden.

In Nederland is de druk kleiner, omdat de lockdown minder diep ingreep. Als Zuid-Europa straks in mei uit de lockdown gaat, zal het lijken op het Nederland van de afgelopen vijf weken: winkels zijn open, burgers mogen ook voor niet-urgente zaken de straat op. Toch zijn de verschillen tussen Noord- en Zuid-Europa betrekkelijk. De Spaanse premier Sánchez zei dat hij van het tijdpad zal afwijken als de pandemie weer oplaait.

De snelheid waarmee Europese landen in februari en maart op de pandemie reageerden verschilde aanzienlijk, volgens onderzoek van Yesilkagit en andere Leidse bestuurskundigen. Autoritaire landen, vooral in Oost-Europa, reageerden het snelst. Zuid-Europa greep hard in. West-Europese landen met veel vrijheid en een hoog sociaal vertrouwen (in de regering en tussen burgers onderling) vonden het aanzienlijk moeilijker om diep in te grijpen in het leven van hun burgers. ‘Het zou interessant zijn om te kijken of landen met een hoog vertrouwen ook eerder uit de lockdown gaan, maar dat is nog niet te zien’, zegt Yesilkagit.

Experts ondermijnen

De pandemie confronteerde politieke leiders met een gevaar dat ze moeilijk konden inschatten. Daardoor leunden ze sterk op experts. Dat zal de komende tijd minder worden, zegt Yesilkagit. De ergste crisis is voorbij, de economie en het sociale leven eisen hun rechten steeds meer op. Bovendien zullen de onderlinge verschillen in nationale exitstrategieën de positie van experts ondermijnen. Deense deskundigen geloven dat kinderen best naar school kunnen, hun Italiaanse collega’s vinden het beter om tot september te wachten. Inmiddels heeft de Deense Facebookgroep ‘Mijn kind is geen proefkonijn voor Covid-19’ al 40 duizend leden. En hoe lang kan het RIVM volhouden dat mondkapjes nauwelijks effectief zijn als half Europa gemaskerd over straat gaat? Steeds duidelijker wordt dat we in een enorm experiment terecht zijn gekomen, waarin experts elkaar tegenspreken en politieke leiders tastend een uitweg zoeken. ‘De politieke strijd over de beste aanpak van het virus zal terugkeren’, zegt Yesilkagit.

Aan Europese coördinatie heeft het tot dusverre goeddeels ontbroken. Dat is niet zo vreemd, omdat gezondheidszorg een bevoegdheid van de nationale staat is. Landen bevinden zich in verschillende fasen van de pandemie en hebben verschillende zorgstelsels. Alleen nationale leiders kunnen diep ingrijpen in de persoonlijke vrijheid van hun burgers. 

Toch zullen alle nationale strategieën vroeg of laat weer moeten samenkomen om vrij verkeer van personen in Europa mogelijk te maken. Als één land er niet in slaagt het virus te onderdrukken, zal het zich binnen de kortste keren weer over heel Europa verspreiden.

Het vakantieseizoen is een eerste proef op de som. Oostenrijk wil de grenzen openen voor toeristen uit Duitsland en Tsjechië, landen met een laag aantal besmettingen. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Heiko Maas, vindt echter dat de vrijheid van reizen slechts in Europees verband kan worden hersteld. ‘Een Europese race om te laten zien wie als eerste toerisme kan toelaten zal tot onaanvaardbare risico’s leiden’, zei hij in Bild am Sonntag. Al eerder is gebleken dat het virus zich niet aan grenzen houdt. Fijntjes verwees Maas naar de besmettingen in het Oostenrijkse wintersportdorp Ischgl: ‘We hebben al een keer meegemaakt wat een besmettingshaard op een populaire vakantiebestemming kan aanrichten in de thuislanden van de toeristen.’

Lees ook

De zomervakantie staat op losse schroeven

Kan Europa deze zomer nog toeristen verwelkomen? Dat is de vraag nu vele landen voorzichtig hun coronamaatregelen versoepelen. De reisbranche heeft er nog lang geen antwoord op, maar diverse landen nemen toch al een voorschot op een Europees plan.

Nu we zijn veroordeeld tot de achtertuin: doe er wat aan

Nu we toch lente en zomer in de eigen tuin door moeten brengen, kunnen we er meteen een groen paradijsje van maken. Dat komt de Nederlandse natuur ten goede, stelt Natuurmonumenten. ‘Als je privétuinen natuurlijk inricht, heb je zomaar 10 procent meer natuur.’

Deze vier kwesties gaan de wereld na de lockdown bepalen

Verplaatst het coronavirus zich door de lucht? Kun je het meerdere keren krijgen? Het zijn vragen die in grote mate gaan bepalen hoe de wereld er na de lockdown uit zal zien. We peilen de stand van zaken in de vier meest prangende wetenschappelijke debatten.

Meer over