Nieuws

VN-panel IPCC: klimaatverandering gaat steeds sneller, de mens is ‘onmiskenbaar’ de oorzaak

Het klimaat is in een razendsnel tempo bezig te veranderen, en het is onmiskenbaar dat de mens daarvan de oorzaak is. Alleen als de uitstoot van broeikasgassen in de komende decennia fors daalt, kan de opwarming beperkt blijven tot 2 graden, zoals afgesproken in het Parijs-akkoord.

Smeltende gletsjer in Noorwegen. De temperatuur van de aarde is nog nooit zo snel gestegen als nu. Beeld Getty Images
Smeltende gletsjer in Noorwegen. De temperatuur van de aarde is nog nooit zo snel gestegen als nu.Beeld Getty Images

Dat staat in het nieuwe en zesde klimaatrapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), de toonaangevende klimaatwerkgroep van de Verenigde Naties. De wetenschappers citeren daarin 14 duizend onderzoeken, waarvan de meeste nieuw zijn. Het IPCC-rapport geldt als richtinggevend voor het klimaatbeleid van regeringen wereldwijd.

Sinds het begin van de christelijke jaartelling is de temperatuur op aarde nooit zo snel en hoog gestegen als nu, constateert het IPCC. De aarde zit inmiddels aan ruim 1 graad opwarming door menselijk toedoen – volgens de beste schattingen was het in de periode 2010-2019 precies 1,07 graad warmer dan in het tijdvak 1850-1900.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Een bekend gevolg van de opwarming van de aarde is de zeespiegelstijging. Ook die gaat steeds sneller. Terwijl het zeeniveau tussen 1901 en 1971 nog met gemiddeld 1,3 mil­li­me­ter per jaar omhoog ging, gaat het tussen 2006 en 2018 haast drie keer zo hard: 3,7 millimeter per jaar. Het klimaatpanel stelde vast dat er sinds 1850 rondom de Noordpool niet zo weinig ijs is geweest als nu:

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Ook op land is de invloed van de klimaatverandering duidelijk te merken. Zo is het volgens de wetenschappers ‘vrijwel zeker’ dat hittegolven vaker voorkomen door klimaatverandering die de mens heeft veroorzaakt. Ze zien ook sterke aanwijzingen dat zware regenval en extreme droogte zijn toe te schrijven aan menselijk handelen.

Overal ter wereld

De impact van klimaatverandering is overal ter wereld voelbaar, stellen de wetenschappers. ‘Klimaatverandering is iets wat ons allemaal aangaat’, benadrukt Bart van den Hurk, klimaatexpert bij onderzoeksbureau Deltares en een van de Nederlandse hoofdauteurs. ‘Het is niet iets van ver weg, in ruimte of tijd. Elk continent kent regio’s met majeure veranderingen. Ik hoop dat mensen dat nu oppikken.’

Volgens de klimaatmodellen blijft de wereldwijde temperatuur sowieso stijgen tot het midden van deze eeuw, ongeacht wat er gebeurt met de uitstoot van broeikasgassen. In het middenscenario (het panel werkt vijf scenario’s uit), waarin de wereldwijde CO2-uitstoot ongeveer gelijk blijft tot 2050 en daarna daalt, bedraagt de opwarming 2,7 graden in 2100.

Akkoord van Parijs

Het betekent dat regeringen haast moeten maken om de doelstelling uit het Akkoord van Parijs te halen. Daarin spraken 195 landen af dat de opwarming ‘ruim beneden’ 2 graden moet blijven (en dat het streven 1,5 graden is). Die limiet van 2 graden is nog haalbaar, stelt het IPCC-rapport, maar alleen als de uitstoot van broeikasgassen in de komende jaren begint te dalen en over enkele decennia de nul bereikt.

Een gemiddelde temperatuurstijging van 1,5 graden bereikt de aarde waarschijnlijk al op korte termijn, in de periode 2021-2040. Een uitzonderlijk koud jaar doet daar niets aan af. De klimaatwetenschappers benadrukken dat er uitschieters mogelijk zijn, zowel naar boven als naar beneden, vanwege de natuurlijke variabiliteit in het klimaat.

Zeespiegel

De zeespiegel gaat flink stijgen: met 44 tot 76 centimeter in 2100, volgens het middenscenario. In vergelijking met het vorige rapport, uit 2013, is er voor hetzelfde scenario ruim 10 centimeter bijgekomen. Zelfs een zeespiegelstijging van 5 meter in 2150 kan niet worden uitgesloten, schrijven de wetenschappers, vanwege de grote onzekerheid die er bestaat over het smelten van de ijskappen. Belangrijk om te vermelden: zo’n scenario is alleen denkbaar als de mens onverminderd doorgaat met het verstoken van fossiele brandstoffen.

Hoe meer de aarde opwarmt, hoe extremer het weer kan worden. Soms zal er heftige regenval voorkomen, soms intense droogte. De tropische cyclonen nemen toe in intensiteit. De moessonregens zullen zwaarder zijn, maar in de subtropen zal juist minder regen vallen.

Rein Haarsma, klimaatonderzoeker bij het KNMI en ook een Nederlandse hoofdauteur, hoopt dat dit rapport iedereen wakker zal schudden. ‘Klimaatverandering is er, en als we de wereld veilig willen houden, hebben we maar een paar decennia om de omslag te maken’, zegt hij.

Meer dan in vorige rapporten is er deze keer aandacht voor zogeheten ‘kantelpunten’. ‘Veel veranderingen zijn onomkeerbaar, gedurende eeuwen of zelfs millennia, vooral als het gaat om veranderingen in de oceaan, de ijskappen en de hoogte van de zeespiegel’, schrijven de wetenschappers. Ze waarschuwen expliciet voor extreme toekomstscenario’s. ‘Het smelten van de ijskappen, abrupte veranderingen in de oceaanstromen en een veel grotere opwarming dan waarschijnlijk wordt geacht kunnen niet compleet worden uitgesloten.’

‘Code rood voor de mensheid’

‘De alarmbellen zijn oorverdovend en het bewijs is onweerlegbaar’, reageert secretaris-generaal van de Verenigde Naties António Guterres op het rapport. Volgens de 72-jarige Portugees zijn de levens van ‘miljarden mensen direct in gevaar’ door extremere weersomstandigheden, en ontkomt geen enkele regio op de aardbol. ‘Elke fractie van een graad is van belang’, zegt Guterres.

Volgens Guterres is de wereld sinds het akkoord van Parijs al 1,2 graad opgewarmd, akelig dichtbij de 1,5 graad waarnaar de lidstaten zes jaar geleden in het akkoord van Parijs streefden. Het tempo van de opwarming en het aantal natuurrampen in de laatste jaar laten hem zien dat de noodklok hevig tikt. Guterres: ‘Het is code rood voor de mensheid.’

WAT IS HET IPCC?

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is een wisselende groep wetenschappers die eens in de zoveel jaar rapporteert over de stand van het klimaat. In 1988 werd het opgericht door de Verenigde Naties (VN). Het klimaatpanel is toe aan zijn zesde klimaatrapport. Dat verscheen maandag, althans, het eerste deel ervan. Het vorige rapport stamt uit 2013.

In het eerste deel staat traditiegetrouw de fysische klimaatwetenschap centraal: hoeveel stijgen de temperatuur en de zeespiegel? De andere delen gaan over de gevolgen van klimaatverandering en over het tegengaan ervan.

Van dat tweede deel lekte aan het begin van de zomer al iets uit. Daarin zou staan dat klimaatverandering het leven op aarde ingrijpend zal veranderen, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen wordt teruggebracht. Uitsterving van soorten, het uitbreken van ziekten, onverdraaglijke hitte, het instorten van ecosystemen en steden die bedreigd worden door de zee – een kind dat nu wordt geboren, gaat dat voor zijn 30ste allemaal meemaken, luidde de boodschap.

Of het rapport werkelijk zo apocalyptisch wordt? Dat is nog even afwachten, want dit deel staat pas op de rol voor begin 2022.

De tien belangrijkste punten uit het klimaatrapport

1. Het is onmiskenbaar dat de atmosfeer, de oceaan en het land zijn opgewarmd onder invloed van de mens.

2. De zeespiegel is 20 centimeter gestegen tussen 1901 en 2018, en die stijging gaat steeds sneller: tussen 2006 en 2018 drie keer zo snel als tussen 1901 en 1971.

3. Klimaatverandering heeft invloed op talloze weers- en klimaatextremen overal ter wereld: hittegolven, hevige regenval, droogte, tropische cyclonen. Het is duidelijker dan voorheen dat dit door de mens wordt veroorzaakt.

4. De wereldwijde temperatuur zal blijven stijgen tot het midden van deze eeuw, ongeacht het scenario dat de uitstoot van broeikasgassen volgt

5. De opwarming zal de 2 graden in de 21e eeuw overschrijden, tenzij de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen in de komende tientallen jaren fors lager wordt.

6. Als we willen dat de klimaatopwarming beperkt blijft tot een bepaalde waarde, is het op z’n minst nodig om netto nul CO2 uit te gaan stoten.

7. Als de uitstoot van broeikasgassen niet snel omlaag gaat, zal de zeespiegel 44 tot 76 centimeter stijgen in 2100. In het hoogste scenario rijst de zeespiegel 63 tot 101 centimeter.

8. Veel veranderingen zijn onomkeerbaar, gedurende eeuwen of zelfs millennia, vooral veranderingen in de oceaan, de ijskappen en de hoogte van de zeespiegel.

9. De opwarming zal leiden tot hevigere regen en intensere droogte.

10. Overal ter wereld zal de impact van klimaatverandering steeds meer voelbaar worden.

Meer over