VN'ers moeten zeggen hoe het voelde en rook

De dipdoc wordt hij in soldatenkringen genoemd. Psycholoog P. Venhovens heeft met zijn drie collega's alle militairen gesproken die zijn vrijgelaten uit Srebrenica....

Van onze verslaggever

Hans Moleman

ZAGREB

De zeventig soldaten die het afgelopen weekeinde van de Serviërs uit de veroverde enclave in Oost-Bosniëe mochten weggaan, hebben zelf geen gruwelen ondergaan of gezien. 'De mannen die door de Serviërs waren gegijzeld, voelden zich fair behandeld', zegt Venhovens.

Maar de legerleiding houdt er rekening mee dat de driehonderd soldaten van Dutchbat die nog vastzitten, met andere observaties thuiskomen. De verhalen over Servische moordpartijen die de vluchtelingen in Tuzla vertellen, duiden erop dat soldaten van generaal Mladic opnieuw bloedig hebben huisgehouden onder de Moslimbevolking, terwijl de VN machteloos toekeken.

De Nederlandse dipdocs beseffen dat ze wat dat betreft een beetje in Absurdistan zitten. Ze mogen zorgen voor beroepsmilitairen die vergeleken met de burgerbevolking weinig te lijden hebben. Voor de Nederlandse VN-soldaat staat een legertje zielzorgers klaar, voor de vluchtelingen niet. 'Maar dat is nou eenmaal mijn taak', zegt Venhovens. Somber: 'Die arme mensen in Tuzla, die zijn voor hun leven beschadigd. Die hebben voor generaties trauma's opgelopen.'

De Nederlandse soldaten die nog vastzitten bij Srebrenica, zullen, wanneer alles volgens plan verloopt en ze eind deze week weg mogen, meteen een debriefing krijgen, legerjargon voor zeer intensief napraten over ingrijpende en schokkende ervaringen. Dat gebeurt zo gauw Dutchbat in veilig gebied is, en voordat de eenheid thuiskomt.

De zeventig soldaten die zondag aankwamen in Zagreb, hebben die 'mentale douche' achter de rug. Venhovens: 'We hebben ze groepsgewijs gesproken, steeds een man of zeven in de samenstelling zoals ze op de observatieposten of, wat betreft de medische mensen, op de gewondenopvang, hebben samengewerkt. Anderhalf uur per ploeg, chronologisch vertellen wat je ervaringen zijn.'

De debriefings zijn een vitaal onderdeel van het personeelsbeleid van de moderne krijgsmacht. Ook in het machowereldje van de Luchtmobiele Brigade mag nu worden gehuild. Woede, verdriet, schuld, schaamte en gevoelens van machteloosheid worden beschouwd als normale menselijke reacties op de abnormale omstandigheden waaraan de militairen zijn blootgesteld.

'De herbeleving, daar gaat het om', aldus Venhovens. 'Daarom krijgt iedereen in de opleiding stressles. De mannen die nu terug zijn, hebben zelf de afgelopen dagen al veel met elkaar gesproken. Op de debriefing hier in Zagreb hoor je dan hoe ze het verwerken. Niet alleen wat iemand gedaan heeft, ook wat-ie hoorde, voelde, rook.'

Dat is de beste manier om te voorkomen dat de mensen in de toekomst met allerlei psychische problemen blijven lopen, zo is de ervaring van de maatschappelijk werkers en psychologen van de landmacht. De zielzorgers praten daarbij niet vanachter hun bureau in Den Haag: ze zitten ook zelf in het veld. Ook Dutchbat in Srebrenica heeft een Sociale Coördinatie Commissie, vijf man sterk, die nu ter plaatse al druk doende is om het moreel op peil te houden.

Volgens Venhovens kan de eenheid die nog vastzit, het desnoods nog wel even uithouden. 'We hoeven niet bang te zijn voor wat in onze branche bekend staat als het old sergeant-syndroom, een begrip uit de Eerste Wereldoorlog. Toen draaiden militairen helemaal door nadat ze zo'n zes maanden achter elkaar onafgebroken aan gevechten hadden deelgenomen. Ze krijgen een holle blik in de ogen: apathisch, niet meer bereikbaar.'

De legerpsycholoog is niet bang voor een 'Srebrenicasyndroom'. Wel heeft hij in de gesprekken met de vrijgelaten soldaten iets gemerkt van begrip voor de Serviërs die de soldaten vasthielden. 'Dat is een bekende overlevingstactiek, die bekend staat als het Stockholmsyndroom. Begrip voor de agressor aan wie je uitgeleverd bent.'

Van bitterheid onder de vrijgelaten soldaten over de vergeefsheid van hun missie heeft hij weinig gemerkt. 'Op twee man na vond iedereen dat die zes maanden in Srebrenica toch de moeite waard waren. Jongens voelen zich ook zelfstandiger, ze hebben beter leren relativeren. En sommigen zijn ook cynisch geworden, ja. Zwarte humor is een probaat middel tegen stress.'

Meer over