REPORTAGEPROTESTGENERATIE

Vluchten naar Londen is laatste reddingsboei voor jonge activisten uit Hongkong

Een wake in Hongkong begin juni voor de slachtoffers van het neerslaan van de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing in 1989.Beeld Kin Cheung / AP

Een voorhoede van jonge activisten uit Hongkong is de afgelopen weken gevlucht naar het Verenigd Koninkrijk, nu zij gevaar lopen door de veiligheidswetten die China heeft opgelegd. Is ballingschap het lot van de protestgeneratie? ‘Mijn vader zei: blijf weg en kom nooit meer terug.’ 

De staf van de accommodatie voor asielzoekers spoort Honcques Laus aan zijn lunch niet te vergeten. Het hoofd van de 18-jarige Hongkongse activist staat niet naar eten. Hij gaat zo een verklaring ­publiceren, waarin hij onthult dat hij in het Verenigd Koninkrijk asiel heeft aangevraagd. Nog één keer de tekst hardop lezen, voordat hij die online gooit.  

‘Ik pleit oprecht bij alle beschaafde ­naties voor sancties tegen de schenders van de mensenrechten van de regering in Hongkong en China.’ Zo, dat staat op Facebook en daarna in de meeste Hongkongse kranten. Laus werd beroemd als de scholier die tijdens een fotomoment met de hoogste Hongkongse bestuurder een sticker met een onafhankelijkheidsslogan in beeld hield. Voor zijn 18de verjaardag had Laus zijn eerste celstraf al te pakken.

De dag na de persverklaring prijkt zijn naam als voortvluchtig ‘separatist’ op een lijst van de Hongkongse politie en is de weg naar huis voorgoed afgesneden. ‘Krankzinnig’, vindt Laus. ‘Afgezien van wat likes op Facebook en die verklaring heb ik in het VK niets gedaan. Ik verkondig mijn politieke opvattingen, daarom word ik vervolgd.’ Dat arrestatiebevel helpt bij zijn asielprocedure, dat wel. 

Laus is een van de Hongkongse activisten die niet heeft gewacht tot de politie aan zijn deur stond. Hij behoort tot de kleine voorhoede die de afgelopen weken naar het VK vluchtte: activisten die vrezen dat ze geen leven meer hebben onder de nieuwe veiligheidswetten die Beijing per 1 juli Hongkong heeft opgelegd. Het gaat nog niet om honderden mensen – eerder tientallen, waarvan de meesten onder de radar blijven – maar ballingschap lijkt de meest waarschijnlijke toekomst voor de Hongkongse protestgeneratie, die zich de afgelopen zes jaar steeds feller verzette tegen de controle van de Volksrepubliek China op Hongkong.

Een ticket dankzij crowdfunding

Een groepje Afrikaanse asielzoekers speelt een wedstrijdje basketbal met een tennisbal. Laus houdt zich afzijdig, hij leeft in zijn Hongkongse wereldje en dat zit in zijn telefoon. Waar wifi is, voelt hij zich thuis. ‘Dagelijks krijg ik drie maaltijden en ik heb vrijheid van meningsuiting: ik ben de Britse regering dankbaar.’ Na invoering van de veiligheidswet heeft een reeks westerse landen, waaronder het VK, hun uitleveringsverdragen met Hongkong opgeschort. Laus voelt zich redelijk veilig: ‘Als iemand me lastig valt, bel ik de politie.’

Corona maakte zijn vlucht ingewikkeld. Geld voor het peperdure ticket kwam van crowdfunding, contacten in het VK informeerden hem over de asielprocedure. Tot hij uit Londen naar huis belde, wist zijn moeder van niets. ‘Ze was ongetwijfeld met vriendinnen gaan chatten, dan was alles via haar telefoon uitgelekt en was ik tegengehouden.’

Beeld Carlotta Cardana

Zomer 2018 zat Honcques Laus (18) 22 dagen in de gevangenis. De rechter, die hem veroordeelde wegens het bezit van een speelgoedpistool dat elke kantoorboekhandel voor een tientje verkoopt, was geschokt over de ‘hardheid’ van zijn politieke standpunt. Zo jong en al zo weinig ontzag voor de autoriteiten: het gevangenispersoneel gaf hem de spottende bijnaam Kleine Liu Xiaobo. Dat is een beroemde Chinese dissident die in gevangenschap is gestorven. ‘Dat rottige grapje vond ik het ergste van de gevangenis.’

Hij is net op tijd weg. Het Hongkongse bestuur ging vorige week voortvarend aan de slag met de veiligheidswet­geving, een ‘cadeau van de centrale regering’. Vier jongeren werden gearresteerd als vermeende separatisten, omdat ze het zoveelste nieuwe onafhankelijkheidsclubje hadden opgericht. Na dat startschot werden twaalf pro-democratische kandidaten voor de verkiezingen in september van de kieslijst geschrapt. De kans dat het uitgedunde democratische kamp alsnog electoraal succes boekt, werd tenietgedaan door de stembusgang uit te stellen, officieel wegens covid-19. Een gematigde democratische professor werd, tegen de wil van zijn universiteit in, ontslagen en als slotsalvo van deze daadkrachtige week volgde het arrestatiebevel voor zes in het buitenland verblijvende ­activisten. Laus en vijf anderen worden beschuldigd van opruiing, afscheiding en heulen met buitenlandse machten. Misdrijven waar tegenwoordig maximaal levenslang op staat.

Londen belooft een ruimhartig visumbeleid

De uitvoering van de veiligheidswet is even snoeihard als de formulering beloofde. Daarmee neemt de druk toe op Londen, dat als voormalig koloniaal heerser heeft beloofd de speciale vrijheden van zijn vroegere onderdanen te waarborgen. Hongkong was een vrijhaven voor oost en west. De financiële metropool met zijn torenhoge huizenprijzen en gok-cruiseschepen in internationale ­wateren fungeerde als sluis voor Chinees geld naar buitenlandse kapitaalmarkten.

Het zakencentrum met een venster op het grootste industrieterrein ter wereld was tevens uitvals­basis voor mensenrechtenorganisaties die onderzoek doen naar de uiteenlopende slachtoffers van socialisme met Chinese karakteristieken. Ongecensureerde boekwinkels, Chinese dissidenten, onafhankelijke rechtspraak, geëngageerde journalistiek, bonte demonstraties: Hongkong bruiste van vrijheden die de Volksrepubliek niet had, en zo zou het volgens Brits-Chinese afspraken over de machtsoverdracht vijftig jaar blijven.

Hongkong kreeg minder dan de helft – 23 jaar. Nu staan inwoners van Hongkong als politiek vluchteling op Heathrow of ze gaan couchsurfend van het ene safehouse naar het andere, wachtend op duidelijkheid over de ‘reddingsboot’ van de Britse regering voor bijna drie miljoen voormalige Britse onderdanen in Hongkong. Londen belooft een ruimhartiger visumbeleid voor de houders van een zogeheten British National Overseas-paspoort (BNO). Deze BNO’ers kunnen vanaf 1 januari een visum voor vijf jaar aanvragen, dat uitmondt in Brits burgerschap. Wie geen half jaar in Hongkong durft te wachten kan nu komen, mits een BNO’er zichzelf financieel kan bedruipen. Dit beleid geldt voor diegenen die onder Brits bestuur zijn geboren, dus voor 1997.

Jongeren vallen buiten de boot en dat zijn juist diegenen die het felst ageerden tegen Beijing. Asiel aanvragen, een taaie procedure die jaren kan duren, is hun beste optie.  Exacte cijfers zijn niet bekend, maar volgens schattingen van activisten in het VK hebben er ongeveer vijftig een asielaanvraag ingediend en zijn enkele tientallen als BNO’er binnengekomen. Daarnaast verplaatst een onbekend aantal middenklassegezinnen in stilte hun talent en vermogen naar Britse buitenwijken.

Beeld Carlotta Cardana

Een vervreemdende ervaring, als je net uit een Chinese cel komt en je ziet overal in Hongkong posters hangen met je eigen foto en de tekst ‘Bevrijd Simon Cheng’. Simon Cheng (29) schrok van pro-Beijingse graffiti. ‘Hoerenloper’ stond er over zijn gezicht gekalkt. Op dat moment besloot hij dat Hongkong voor hem onveilig was. Ook Taiwan, waar hij eerst zijn toevlucht zocht, was te dicht bij China. Niet dat er in Londen geen risico’s zijn. ‘Tegen Chinese infiltratie kun je niets doen, je vertrouwt op je onderbuikgevoel.’

Op de lijst van gezochte activisten

‘Na dat arrestatiebevel verdubbelde binnen een etmaal het aantal mensen dat informatie vroeg over vluchtmogelijkheden’, zegt Simon Cheng (29). Na een demonstratie bij de Chinese ambassade in Londen vrijdag zat hij te eten met geestverwanten, toen zijn telefoon ontplofte met nieuwsalerts. Cheng was het onderwerp. Ook hij staat op het lijstje van gezochte activisten. ‘Ze voeren het tempo op, om te laten zien dat ze niet wijken voor internationale druk. Burgers van Hongkong, waar je ook bent, we komen je bedreigen, dat is de boodschap’, aldus Cheng.

Hij meende al op donderdag te worden gevolgd, maar dacht dat het aan hem lag. Van die onrust heeft hij vaker last, sinds hij vorig jaar augustus tijdens een werkreis naar het Chinese vasteland werd gearresteerd. Als plaatselijke medewerker op het Britse consulaat in Hongkong hield Cheng zich bezig met handelsbevordering. Hij observeerde voor zijn werkgever ook protesten, destijds tegen een voorgenomen uitleveringswet die de overdracht van verdachten naar het vasteland vergemakkelijkt. Cheng steunde de demonstranten alleen online. ‘Ik ben van eenvoudige komaf, dus mijn baan was belangrijk voor me, en die was onverenigbaar met activisme in de frontlinie.’ 

Des te groter was zijn schok toen de Chinese politie hem tijdens de ondervragingen neerzette als de organisator achter de protestbeweging. ‘Ze wilden dat ik bekende dat ik namens een buitenlandse regering handelde.’ Destijds was detentie van een inwoner van Hongkong op het vasteland uitzonderlijk, tegenwoordig is die sinistere praktijk wettelijk geregeld. Een Nationaal Veiligheidsagentschap in Hongkong, bestierd door de Chinese geheime dienst, kan naar believen zaken overnemen en verdachten overbrengen naar het vasteland. Daar heeft de politie vrijwel onbeperkte bevoegdheden bij staatsveiligheidszaken.

Opgepakt wegens ‘prostitueebezoek’

Het nieuwe zakencentrum in de Docklands is een glinsterend gebergte van staal en glas. Voor Cheng is die hoogbouw van Amerikaanse en Aziatische kantoren een miniatuurtje van de skyline thuis. Een wandeling langs de Theems geeft hem de rust om te vertellen over de dagelijkse ondervragingen. ‘Ik moest urenlang in oncomfortabele houdingen hurken of staan. Als ik trilde werd ik geslagen. Mijn bril werd afgepakt zodat ik gedesoriënteerd raakte van de hoofdpijn.’ 

Tijdens zijn vijftien dagen in detentie hoorde de buitenwereld alleen dat Cheng was opgepakt wegens prostituee­bezoek, een flinterdunne aanleiding voor ontelbare politiek gemotiveerde detenties in de Volksrepubliek. Op dat punt bekende Cheng uiteindelijk – ‘je moet ze iets geven om de martelingen te stoppen’. Nadat hij bij de Chinees-Hongkongse grens uit een busje werd gezet, durfde hij niet terug naar zijn huis. Zijn leven stond in het teken van angstig over zijn schouder kijken, tot hij als eerste Hongkongse BNO-houder politiek asiel kreeg in het Verenigd Koninkrijk. Nachtmerries heeft hij nog steeds, zegt hij.

Inmiddels is Cheng een bekend gezicht op televisie, bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en het Britse parlement. Razendsnel ontwikkelde hij nieuwe vaardigheden als lobbyist, maar het meeste werk om het voorheen vrij gematigde Britse China-­beleid te doen omslaan deed Beijing ­eigenlijk zelf. Met grootschalige  ‘heropvoeding’ van etnische minderheden, druk om 5G-apparatuur af te nemen van telecomgigant Huawei en covid-19 daarbovenop. De veiligheidswet was de laatste druppel. China dreigt Londen met repercussies, zoals het niet erkennen van de BNO-status. Dan kunnen activisten alsnog met hun Hongkongse paspoort uitreizen, hoewel die ook in beslag kunnen worden genomen. Niemand weet wat China gaat doen: gaat Hongkong op slot of laat Beijing de lastige protestgeneratie vertrekken?

‘Ze zijn onvoorspelbaar geworden’, zegt Hon Bo Sun, een activist die alleen zijn alias geeft. ‘Mijn vader zei: blijf weg en kom nooit meer terug. Hij is tijdens de politieke vervolging in de Culturele Revolutie van China naar Hongkong gezwommen, door het van haaien wemelende water. Communisten vertrouwt hij niet.’ Zo vader, zo zoon. Tijdens de stadsguerrilla bouwde Hon als ‘relschopper’ een ­stevig politiedossier op. Er lagen zoveel beschuldigingen tegen hem dat vrienden hem smeekten te vertrekken voordat de zaak voor de rechter kwam. 

‘Ik heb alleen mezelf nog’

De eerste optie was een bootje, verzorgd door de specialisten bij uitstek voor illegale migratie, de beruchte mensensmokkelaars uit de provincie Fujian. Het Chinese leger heeft op de dag dat de wet werd afgekondigd ­oefeningen gehouden in het onderscheppen van bootvluchtelingen. Ontsnappen via het water is buiten het visseizoen te riskant, dus het werd Londen, op zijn BNO-paspoort. Hon: ‘Vrienden die iets later vertrokken zijn tegengehouden. In Londen stortte ik emotioneel in elkaar. Ik heb alleen mezelf nog, alle hoop is vervlogen. Is de wereld om me heen gek geworden of ben ik gek?’

Beeld Carlotta Cardana

Hon Bo Sun is een twintiger die opgaat in het straatbeeld tot hij zeker is van een Britse verblijfsvergunning. Na jaren woede tijdens de meest verbeten straatprotesten probeert hij tot rust te komen. Dat demonstranten zoals hij radicaliseerden heeft het Hongkongs bestuur aan zichzelf te danken, vindt hij. ‘Vreedzaam de stad bezetten in 2014 werkte niet. Jarenlang demonstreren ook niet. Toen gingen we dingen vernielen, anders hadden ze ons totaal genegeerd.’

Inmiddels is hij ondergedoken. BNO’ers krijgen geen financiële steun en mogen nog niet werken. Als hij zuinig leeft, zingt hij het misschien uit tot 1 januari. Als de visumregeling duidelijk is gaat hij een baan zoeken. ‘Mijn generatie is hoogopgeleid. Het VK hoeft echt geen baantjes voor ons te regelen. Desnoods ga ik voor een Chinees restaurant borden wassen’, aldus Hon. Zelfs met een recessie in aantocht hebben Hongkongers volgens de Londense activistenveteraan Stephen Ng goede kansen op de arbeidsmarkt. ‘Er is een groot tekort aan personeel in de Aziatische horeca- en dienstensector. Wat maakt het uit wat je doet, als je maar in vrijheid leeft’, zegt Ng.

De diaspora heeft geen gespreid bedje klaarstaan voor activisten. Binnen Chinese en Hongkongse gemeenschappen in het VK kan de protestgeneratie niet op veel sympathie rekenen: ze worden gezien als onruststokers. De gemiddelde Brit staat niet onvriendelijk tegenover Hongkongse migranten. Uit opinieonderzoek blijkt dat bijna de helft van de bevolking achter de ‘reddingsboot’ voor BNO’ers staat.

Dat krediet wil Simon Cheng niet verspelen. Stel dat de Britten per ongeluk de verkeerde indruk krijgen en vluchtelingen uit Hongkong, zoals Beijing zegt, als terroristen beschouwen. ‘We kunnen ons geen enkele fout permitteren nu we in de gelegenheid zijn om politici en beleidsmakers te benaderen. Onze organisatie moet zo onkreukbaar zijn dat zelfs China ons niet kan beschuldigen van banden met terroristen. Als Beijing ons geen democratie geeft, bouwen we zelf democratische structuren in het buitenland, zoals een schaduwparlement. Daarmee steunen we de achtergebleven democraten in Hongkong. We leren dan ook transparant en georganiseerd werken.’

Het Hongkongse activistenwereldje hergroepeert zich met een flinke kater. Ze hebben hun politieke ambities – democratie, onafhankelijkheid of alle vastelands-Chinezen de stad uit – niet waargemaakt. De unieke vrijheden van Hongkong, die ze wilden behouden en uitbreiden, lijken verloren. Nu ze niet meer met hun hoofd in het traangas tegenover de politie staan, realiseren nieuwkomers in het VK zich dat de versplintering in eigen gelederen hun slagkracht aantast. In Hongkong waren ze om veiligheidsredenen de afgelopen drie jaar leiderloos en ongrijpbaar ‘als water’. Bij elk meningsverschil ontstonden nieuwe politieke partijtjes, met onmogelijke aspiraties en een handjevol leden. Zodra er aanleiding was om de straat op te gaan protesteerden alle splinters, maar zodra een demonstratie uiteengeslagen was, was het ieder voor zich. 

Elke dag verontrustende informatie

Hoe blijven we politiek relevant in ballingschap als we vasthouden aan onoverbrugbare meningsverschillen, vraagt Hon zich af. ‘In Hongkong dacht ik puur negatief. Ik moet eerst het positieve in mezelf terugvinden.’ Voorlopig houdt hij vast aan zijn ondergrondse gewoonten. Eten doet hij bij ‘gele’ adressen: restaurants die sympathiseren met zijn anti-Chinese, pro-­democratische zaak. ‘Blauw’ is pro-­Beijing, daar blijft hij weg. Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn.

Beeld Carlotta Cardana

Stephen Ng (68) demonstreerde in 1989 tegen het neerslaan van de Chinese studentenopstand op het Plein van de Hemelse Vrede. Zijn generatie had een internationale blik: met druk vanuit Hongkong zou het politieke systeem van de Volksrepubliek veranderen. ‘Wij waren mild en timide. Een beetje pressie en we vertrokken geruisloos uit Hongkong. Het buitenland bood zo veel mogelijkheden voor werk en studie. Ik pakte mijn kans op een leven in vrijheid.’

Als de grote golf komt, moeten er netwerken voor nieuwkomers zijn die helpen met rechtshulp, woonruimte, psychische hulp en banen. Stephen Ng werkt aan de prille infrastructuur voor de op drift rakende protestgeneratie. ‘Het is zo snel gegaan, van de ene op de andere dag was die wet er’, verzucht de 68-jarige. Hij jaagt op goedkope kamers voor safehouses. Het activistenbloed gonst door zijn aderen. ‘Politiek organiseren die kinderen zichzelf wel. Razendsnel op die mobieltjes en alles in code, ik snap soms niet wat ze bedoelen.’

Elke dag brengt de gevluchte activisten nieuwe en verontrustende informatie uit Hongkong via de smartphone. Van echte ontspanning is geen sprake, als de ene na de andere vriend meldt dat het net zich sluit. Hon maakt zich zorgen over anonieme ‘rare telefoontjes’ aan zijn vader, zegt hij. Simon Cheng heeft alle banden met zijn ouders doorgesneden, een gebruikelijke veiligheidsmaatregel voor Chinezen die overhoop liggen met de Communistische Partij.

Laus worstelt met het afscheid van zijn ouders – die bloedband publiekelijk verbreken is een moeilijke keuze. Geregeld scant hij zijn wijde omgeving op aanwezigheid van Chinezen. ‘Voor de zekerheid. Stel dat de communistische partij me komt zoeken.’ De meeste Chinese winkels en restaurants zijn dicht wegens covid-19. Toch is Laus het liefst op zijn kamer, ook omdat hij buiten uit zijn dunne vestje waait. ‘Toen ik vluchtte, dacht ik niet aan een warme jas. Ik realiseer me nu pas dat ik hier in de winter ook ben en voor het eerst sneeuw kan meemaken.’

Lees meer over de situatie in Hongkong

Drukte bij migratiebureaus Hongkong: ‘Het is een zinkend schip, iedereen zoekt een reddingsboot’
Nu de Nationale Veiligheidswet van China de speciale status van Hongkong ongedaan dreigt te maken, verlaten veel inwoners de stad. ‘Dit is niet langer een langzame onttakeling van het ‘één land, twee systemen-principe’, dit is het einde ervan.’

Frankrijk wil niet meer uitleveren aan Hongkong uit protest tegen Chinese veiligheidswet
Frankrijk weigert zijn uitleveringsverdrag met Hongkong te ratificeren. Daarmee sluit Parijs zich aan bij een reeks landen die wegens bezwaren tegen een nieuwe nationale veiligheidswet die de Chinese regering onlangs aan Hongkong oplegde, zijn gestopt met uitlevering.

Trumps antwoord op veiligheidswet Hongkong leidt tot diepere kloof tussen China en de VS
De Chinees-Amerikaanse kloof verdiept zich, nu de veiligheidswet die China heeft ingevoerd voor Hongkong tot economische maatregelen uit Washington leidt. Wat betekent dit voor de positie van de voormalige Britse kroonkolonie en haar inwoners?

Meer over