Interview

Vluchtelingen die voor het eerst vrij stemmen: ‘Wat als ze ontdekken dat ik niet op Rutte stem?’

Sumer Chaban maakt een vlog over de verkiezingen. ‘Ik leg uit hoe het werkt in het stemhokje. Maar ook wat links en rechts betekent in Nederland.’ Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Sumer Chaban maakt een vlog over de verkiezingen. ‘Ik leg uit hoe het werkt in het stemhokje. Maar ook wat links en rechts betekent in Nederland.’Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Vluchtelingen die in de migratiepiek rond 2015 arriveerden, mogen nu voor het eerst in Nederland stemmen. Het zijn vaak hun eerste vrije verkiezingen. Sumer Chaban, lijstduwer voor D66, maakt de nieuwkomers wegwijs. ‘Mensen zijn apetrots dat ze dit recht hebben.’ En: vier nieuwe kiezers over hun keuze.

Je kunt een mens uit de dictatuur halen, maar daarmee is de dictatuur nog niet uit het gedachtenpatroon van de mens. De vragen die Sumer Chaban (51) op zijn Facebook-kanaal van Syrische volgers krijgt over de komende Tweede Kamerverkiezingen, laten dat zien. ‘Dan vraagt iemand: wat als ze erachter komen dat ik niet op Rutte stem?’ Of iemand is juist van plan wel op de premier te stemmen, ‘omdat die mij een verblijfsvergunning heeft gegeven’. ‘Alsof dat de verdienste is van één persoon. Dan probeer ik uit te leggen dat die verblijfsvergunning te danken is aan een wet die we met zijn allen via de Tweede Kamer bepalen.’

Sumer Chaban uit Hoorn is beleidsadviseur bij de gemeente Almere, maar tijdens de komende verkiezingen ook lijstduwer voor D66. Voor zover bekend is hij de eerste kandidaat op een landelijke lijst wiens wieg in Syrië stond. Zijn partij vroeg hem voor deze symbolische plek vanwege de brug die hij probeert te slaan tussen Arabischtalige nieuwkomers en de Nederlandse maatschappij.

Op zijn vlog Somarsound praat hij zijn 71 duizend volgers in het Arabisch bij over allerhande praktische kwesties – van de woningmarkt tot het belastingstelsel en hulp bij relatieproblemen. De laatste weken geeft hij veel voorlichting over de democratie. Voor een deel van de Syrische vluchtelingen wordt het de eerste keer dat zij mogen stemmen. Wie vijf jaar legaal in Nederland woont en is ingeburgerd, kan het Nederlanderschap aanvragen en is dus stemgerechtigd. Dat geldt nu voor ongeveer 20 procent van de Syriërs, zo’n 13 duizend kiezers.

Alles over de verkiezingen

Op 17 maart kiezen we een nieuwe Tweede Kamer. Op deze pagina leest u onze lijsttrekkersinterviews, vindt u onze analyses van de partijprogramma’s en kunt u onze stemwijzer doen.

‘Je kunt je nauwelijks voorstellen wat dat betekent voor iemand die is opgegroeid in een land waar één partij het al decennia voor het zeggen heeft’, zegt Chaban. ‘Het toeval wil dat dit voorjaar ook in Syrië verkiezingen plaatsvinden. Wat een contrast: terwijl er voor familie en vrienden daar niets te kiezen valt, mogen Syriërs hier voor het eerst in vrijheid hun stem laten horen. Mensen zijn apetrots dat ze nu dat recht hebben.’

Zelf vluchtte Chaban met zijn zus en ouders in 1990 naar Nederland. Zijn vader was als kritisch kunstenaar zijn leven niet zeker onder het bewind van de familie Assad. Via een studie aan de hogeschool en een bijbaan tussen de rookworsten bij de Hema vond Chaban zijn draai in Nederland.

Juist omdat hij precies weet hoe ingewikkeld het is, gebruikt hij zijn vlog Somarsound, ooit opgezet om zijn eigen muziek te delen, sinds 2019 om nieuwkomers wegwijs te maken. Een handig kanaal om nu zijn eigen D66 te promoten, zou je zeggen, maar dat zou Chaban misbruik van zijn positie vinden. ‘Het is een feest dat mensen voor het eerst vrij mogen kiezen, dat ga ik niet verprutsen door te zeggen: stem op mijn partij.’

De informatie die hij wel geeft, is veel basaler. ‘Ik leg uit hoe het werkt in het stemhokje, dat er niet wordt geregistreerd wat je kiest. Maar ook wat links en rechts betekent in Nederland, wat het verschil is tussen conservatief en progressief. Soms probeer ik misverstanden weg te nemen. Uit te leggen dat als partij A of B een motie over discriminatie afkeurt, dat nog niet wil zeggen dat de partij het geen belangrijk onderwerp vindt. Het kan ook betekenen dat ze het voorstel onuitvoerbaar vinden.’

Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders met een migratieachtergrond - ongeveer een op de vijf kiezers - linkser stemmen dan gemiddeld, wat voornamelijk wordt verklaard door de antimigratiegeluiden op rechts. Chaban ziet dit ook deels terug bij zijn Arabischtalige volgers. ‘Zij hebben zorgen dat het in de toekomst misschien moeilijker wordt te naturaliseren.’

Sumer Chaban thuis in Hoorn. Voor zover bekend is hij de eerste kandidaat op een landelijke lijst wiens wieg in Syrië stond. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Sumer Chaban thuis in Hoorn. Voor zover bekend is hij de eerste kandidaat op een landelijke lijst wiens wieg in Syrië stond.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Tegelijkertijd kun je voorkeuren niet generaliseren, merkt hij op. ‘Ik spreek ook Syriërs met een eigen zaak die het vooral belangrijk vinden dat ze in vrijheid kunnen ondernemen. Die komen misschien wel uit bij de VVD. Andere bepalende thema’s voor deze groep zijn de toegang tot de arbeidsmarkt en onderwijs. Veel vluchtelingen vragen zich af of hun kinderen een eerlijke kans krijgen op school, of hun intelligentie niet vaak te laag wordt ingeschat.’ Voor sommige Syriërs is het volgens Chaban doorslaggevend hoe hard partijen zich hebben uitgesproken over het regime van Assad.

Waar rechtse partijen inspelen op de angst voor de immigrant, ziet Chaban hoe sommige partijen juist bij migranten inspelen op onderbuikgevoelens. ‘Een partij als Denk praat mensen aan dat moslims in dit land gevaar lopen.’ Hij noemt als voorbeeld de uit de hand gelopen burenruzie in Heerlen. Een Syrisch gezin zou slachtoffer zijn van pesterijen van racistische buren, waarna Denk-Kamerlid Kuzu zei dat ze ‘in een nog grotere oorlog’ waren terechtgekomen dan die waarvoor ze waren gevlucht. Later bleek de zaak een stuk gecompliceerder te liggen, maar toen waren de buren al belaagd door types die via sociale media waren opgehitst.

‘Denk surft mee op een emotionele golf en jaagt angst aan door te doen alsof discriminatie in Nederland op alle niveaus zit ingebakken’, zegt Chaban. ‘Terwijl de realiteit is dat wij een van de meest open samenlevingen zijn van Noord-Europa. Ja, er zijn soms discriminerende sentimenten, maar er is ook ruimte om daar tegenin te gaan. Dat is juist zo mooi in Nederland: de mening van de ander mag er zijn. Alle meningen tellen, maar uiteindelijk geeft de mening van de meerderheid de doorslag.’

Asmeron Mihreteab: 'Dit is nieuw voor mij, in Eritrea heb ik nooit gestemd.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Asmeron Mihreteab: 'Dit is nieuw voor mij, in Eritrea heb ik nooit gestemd.'Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Asmerom Mihreteab, 35, Vlaardingen, coach voor nieuwkomers bij de gemeente, stemt GroenLinks: ‘Ik ben in 2015 in Nederland aangekomen. De eerste tijd was ik druk met participeren en integreren. Als vluchteling heb je zoveel verplichtingen. Je moet een nieuw leven in Nederland opbouwen, wat soms best een strijd is. Ik had eerlijk gezegd helemaal geen zin om me bezig te houden met de Nederlandse politiek.

‘Twee weken geleden ontving ik mijn stempas en ben ik gaan nadenken wat ik moet doen. Dit is nieuw voor mij, in Eritrea heb ik nooit gestemd. Na veel twijfelen is mijn keuze gevallen op GroenLinks, omdat de partij veel aandacht besteedt aan gelijkwaardigheid. Mensen met een vluchtelingenachtergrond worden door GroenLinks gezien als bruggenbouwers in de samenleving.

‘Ik stem op nummer 34 van de lijst, Milka Yemane. Zij heeft een Eritrese achtergrond. Ik ben haar de afgelopen jaren verschillende keren tegengekomen. Zij is een heel sterke vrouw met veel doorzettingsvermogen. Dat maakt mij trots als Eritreeër. Het is belangrijk dat de Kamer divers is, zodat er meer begrip is voor elkaar.’

Sozan Abwini: ´Democratie is voor ons een nieuwe ervaring.´ Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Sozan Abwini: ´Democratie is voor ons een nieuwe ervaring.´Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Sozan Abwini (29), Coevorden, doet een master International Relations, stemt PvdA: ‘In Syrië heb ik politicologie gestudeerd. Ik vind het heel interessant om over verschillende onderwerpen te discussiëren. In Nederland kan ik daar open over praten.

‘Ik stem op de PvdA, omdat ik daar goede ervaringen mee heb. Een partijlid uit de gemeente Coevorden heeft me aan een stageplek geholpen. Wat ik goed vind aan de PvdA, is dat de partij zich concentreert op werk en de lange wachtlijsten voor sociale huurwoningen. Ook wil de partij het salaris van mannen en vrouwen gelijktrekken. Ik ben zelf feminist en vind het erg belangrijk om hierover na te denken.

‘Er zijn veel partijen, wat het voor Syriërs lastig maakt om te kiezen. Democratie is voor ons een nieuwe ervaring. Veel Syriërs komen bij Denk uit, omdat die partij zich focust op dingen die zij belangrijk vinden. Dat vind ik niet zo’n probleem, maar ik denk wel dat als je hier gaat blijven, dat het belangrijk is om na te denken over wat goed zou zijn voor iedereen. We zijn nu geen vluchtelingen meer, maar Nederlanders.’

Shahad Alatar: 'Ik wil graag stemmen, maar heb geen idee wat ik moet kiezen.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Shahad Alatar: 'Ik wil graag stemmen, maar heb geen idee wat ik moet kiezen.'Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Shahad Alatar (32), Delft, doet een opleiding tot pedagogisch medewerker, weet nog niet wat ze gaat stemmen: ‘Twee weken geleden heb ik mijn Nederlandse nationaliteit gekregen. Dat betekent dat ik voor het eerst mag stemmen. Ik heb de brief met mijn stembiljet al ontvangen. Het gaf me een blij gevoel, maar het voelt ook een beetje raar. Want wat moet ik met deze brief? Zal ik stemmen of niet? Ik wil graag, maar heb geen idee wat ik moet kiezen.

‘Veel Irakezen om mij heen gaan niet stemmen. Die sluiten zich op in huis en hebben weinig contacten met Nederlanders. Ze zeggen: stemmen is voor ons niet belangrijk. Dan zeg ik: het is wél belangrijk. Waarom ben je anders Nederlander geworden? Je kiest voor dit land, dan moet je er ook voor zorgen.

‘Ik vind het belangrijk om voor een partij te kiezen die tegen discriminatie is. Ik kom uit Irak en heb me in Nederland altijd veilig gevoeld. Ik heb zelf nooit discriminatie ervaren en dat gun ik andere mensen die naar Nederland komen ook.’

Almontaser Fostok: ‘Het programma van Denk vind ik echt prachtig.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Almontaser Fostok: ‘Het programma van Denk vind ik echt prachtig.'Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Almontaser Fostok (26), Amsterdam, horecaondernemer, stemt Denk: ‘In Syrië, mijn geboorteland, stond de uitslag bij verkiezingen vooraf vast. Ik weet nog goed dat ik een keer met mijn familie op vakantie was. Toen we langs de snelweg geparkeerd stonden, kwamen er militairen naar ons toe met stembiljetten. Ik heb toen als 8-jarige dertien keer gestemd, op Assad. Een andere keuze was er niet. Nu mag ik voor het eerst zelf bepalen op wie ik stem. Daar heb ik heel veel zin in!

‘In Nederland leven ongeveer tweehonderd nationaliteiten. Die weerspiegeling hebben wij ook nodig in de Tweede Kamer. Daarom stem ik op Denk, een multiculturele partij.

‘Het programma van Denk vind ik echt prachtig. De partij vecht tegen kansenongelijkheid in het onderwijs, armoede onder kinderen, zet zich in voor vluchtelingen en is tegen oorlog. De partij komt op voor kleine ondernemers, wat ik zelf ook ben. Ik organiseer evenementen en werk in de horeca, maar dat ligt nu door de coronacrisis al een jaar stil.

‘Ja, ik heb gehoord dat Denk bekendstaat als de lange arm van Turkije, maar dat wordt denk ik vooral door andere partijen gezegd om Denk zwart te maken. Alle partijleden zijn opgegroeid in Nederland, ze hebben de Nederlandse mentaliteit. Ik denk niet dat ze achter Erdogan staan. Overigens heet nummer 7 op de lijst wel Erdogan, haha.’

Kiezers met migratieachtergrond
Bij de aankomende verkiezingen wordt in het nationaal kiezersonderzoek (NKO) voor het eerst het stemgedrag van etnische minderheden in kaart gebracht. ‘We weten nog weinig over de politieke ideeën en gevoelens onder hen’, zegt universitair hoofddocent sociologie Niels Spierings (Radboud Universiteit), die voor het NKO data verzamelt over deze specifieke groep.

Uit eerder onderzoek blijkt al wel dat de opkomst van kiezers met een migratieachtergrond per verkiezing erg varieert, maar over het algemeen lager ligt dan gemiddeld. Een uitzondering hierop vormen de Turken, die juist relatief politiek geëngageerd zijn. ‘Dat komt doordat Turken een breed netwerk hebben van moskeeën en organisaties verspreid over het land’, zegt Spierings. ‘Via deze organisatiestructuur sporen ze elkaar aan om te gaan stemmen. Opvallend is ook dat Turken en Marokkanen oververtegenwoordigd zijn in de Tweede Kamer.’

Van alle kiesgerechtigden met een migratieachtergrond (grofweg 2,5 miljoen) vormen ‘Indische’ Nederlanders met 328 duizend de grootste groep, gevolgd door Surinamers (290 duizend), Turken (257 duizend), Marokkanen (251 duizend) en Duitsers (247 duizend).

Daarmee vergeleken maken vluchtelingen die in 2015 in Nederland zijn gearriveerd een fractie uit van het totale electoraat. Zo’n 13 duizend genaturaliseerde Syriërs hebben aankomende verkiezingen stemrecht, goed voor een kwart zetel.

Dat zou kunnen verklaren waarom de meeste partijen nog niet actief bezig zijn om stemmen te winnen onder genaturaliseerde vluchtelingen. Spierings: ‘Wat je wel ziet, is dat binnen het progressieve kwadrant in de politieke ruimte waarde wordt gehecht aan een diverse lijst. Veel witte, hoogopgeleide kiezers vinden dit namelijk belangrijk.’

Meer over