Vlamingen zingen Faulkners zinnen fabelachtig los

'Ja, moeders gaan dood, zij leggen het hoofd te ruste en niemand weet of het met voorbedachten rade is.'..

Hein Janssen

Het zou best eens kunnen dat de moeder in de voorstelling Moeders gaan dood van het Vlaamse gezelschap De Tijd haar hoofd met voorbedachten rade te ruste heeft gelegd. Want zoveel plezier zal ze in haar leven niet hebben gehad. Een man en vijf kinderen, en aan allemaal zit een steekje los. Of zoals het hier wordt gezegd: 'Smijt ze alle vijf op één hoop en ge hebt nog geen volledig normale!'

Moeder gaat dood en heeft nog één wens: ze wil begraven worden in haar geboorteplaats Jefferson, ver weg van de plek waar ze met haar gezin heeft gewoond. Dus gaat moeder in de zelfgetimmerde kist, hup, de kar op, de ezel ervoor, man en kinderen er achteraan.

Op naar Jefferson, op naar moeders laatste rustplaats!

De Amerikaanse schrijver William Faulkner doet verslag van die merkwaardige tocht in zijn grote roman As I Lay Dying (1930). Op verzoek van Tijd-regisseur Lucas Vandervost maakte Filip Vanluchene een bewerking, waaraan hij een aantal persoonlijke passages over moeders en dood toevoegde.

Moeders gaan dood zou deze week twee keer in De Brakke Grond te zien zijn, maar werd op de valreep afgelast. 'Wegens een te laat reserveringsgedrag', aldus het persbericht. Met andere woorden: er komt geen kip kijken. Jammer, want De Tijd behoort tot de belangrijkste groepen uit Vlaanderen en moet simpelweg ook hier te zien zijn. Alleen al vanwege het unieke literaire karakter van het theater dat dit gezelschap maakt.

Van roman naar theater, het gebeurt wel vaker, maar zelden zal die bewerking zo ijzerenheinig dicht bij zijn literaire oorsprong zijn gebleven als Moeders gaan dood. De vijf acteurs zijn weliswaar in de personages uit het boek gekropen, maar ze spelen die personages niet. Ze vertellen. In hoofdstukken, net zoals in het boek. Om en om, soms samen, maar vooral in monologen die afwisselend kort en krachtig, of lang en uitvoerig zijn. Zo komt het verhaal van moeder Addie Bundren en haar postume barre tocht tot de toeschouwer, die af en toe gerust even zijn ogen kan sluiten omdat op toneel niets anders te zien is dan die vijf spelers en een paar mooi beschilderde schotten.

En toch is het theater. Want De Tijd en Lucas Vandervost hebben inmiddels een uitgekiende manier van theater ontwikkeld, die zich vooral uit in een fabelachtige tekstbehandeling. Toneelspelers worden romanfiguren die ineens stemmen krijgen. Zinnen uit een boek komen los van het papier en krijgen lucht en licht.

Moeders gaan dood duurt ruim vier uur, en dat is eerlijk gezegd erg lang. Vooral in het deel vóór de pauze wordt wat al te minutieus bij de dood van de moeder en de voorbereidingen van haar laatste reis stilgestaan. Pas na de pauze raken de lotgevallen van de overgebleven vader en zijn kroost diep: de tragische dochter die hoognodig een abortus wil, de zoon die een boerderij in brand steekt om zijn moeder uit haar stinkende doodskist te bevrijden, de gieren die de tocht gaandeweg vergezellen - het is even prachtig als ontluisterend.

Na een tocht vol bergen en dalen, brede rivieren en verbaasde toeschouwers wordt de moeder uiteindelijk begraven. Daarna volgt nog een verrassende wending: moeders gaan dood, maar zij zijn vervangbaar - dat blijkt uiteindelijk aan het slot van deze voorstelling. Een conclusie die innig tevreden stemt en geruststellend is.

Meer over