Visbank als handelsmonument

Het thema van de 16de Open Monumentendagen - vandaag en morgen - is zo veelomvattend, dat ook visbanken of -hallen de 'Koopmansgeest' weerspiegelen en kunnen doorgaan voor 'Monumenten van de handel'....

Cees Gloudemans

Neem de visbank van Heusden. Met zijn twaalf Dorische zuilen domineert hij de Vismarkt van het vestingstadje. Hij is nog in gebruik; niet als visafslag maar als decor voor bruidsreportages, want de visbank biedt een doorkijkje naar het aanpalende haventje met z'n veel gefotografeerde ophaalbruggetje. Echt oud (1796) is hij niet, maar het gebouw dat in 1639 werd neergezet, was aan vervanging toe. Het recht om in vis te handelen kreeg Heusden al in 1357.

Veel bescheidener is de vishal van Geertruidenberg. Hij gaat schuil achter de Geertruidskerk en ligt op de grens van de Havendijkstraat en de Vismarktstraat, die uitkomt op de met linden omzoomde Markt, een langgerekt monumentaal plein. Hollandse graven en Brabantse hertogen hebben eeuwenlang met elkaar in de clinch gelegen over Geertruidenberg. Pas in 1813, bij de eenwording van het Verenigd Koninkrijk, viel de oudste stad van Holland aan Brabant toe.

De storm- of Elizabethsvloed van 1421 maakte definitief een einde aan het reeds kwijnende bestaan als marktstad. Rond Geertruidenberg onstonden meren, kreken en plassen - waaruit de Biesbosch weer voortkwam - en de bevolking schakelde over op de visvangst. Nood werd deugd.

De vishal, een classicistisch gebouw als zovele visbanken, dateert van 1772. Uit een plattegrond van 1747 blijkt dat op dezelfde plek al langer vis werd verhandeld. De stenen banken waarop de vis lag uitgestald werden verhuurd. Op een van de vier banken ligt thans een monumentje van de huidige eetcultuur, een lege pizzadoos. Voor vis moeten de stadsbewoners op de vrijdagse marktdag aan de voorkant van Geertruidskerk zijn.

Nederland kent slechts één plaats waar vis nog in de originele historische omlijsting wordt verkocht: 'De visbanken anno 1342' aan de Camaretten in Delft. De banken zijn vervangen door modern geoutilleerde viskramen en aan de zijkant bevinden zich toiletten, maar die aanpassingen waarderen de vele toeristen.

Volstrekt anders gaat het eraantoe in de vishal van Haarlem die als gratis toegankelijke expositieruimte fungeert. Als gevolg van stankoverlast op de Grote Markt werd de visverkoop naar de noordzijde van de Grote of Sint Bavokerk verbannen. De huidige hal stamt uit 1769 en is vastgebouwd aan de kerk. De fietser of wandelaar die meer vishistorie wil opsnuiven, moet het Visserspad door de duinen van Zandvoort naar Haarlem nemen. Het voert langs twee uitspanningen: Kraantje-Lek en 't Wapen van Kennemerland ofwel 'de stinkende emmer', een bijnaam die herinnert aan de tijd dat vissers of hun vrouwen uit Zandvoort hun waar buiten moesten laten staan.

Meer over