Virus met suiker

Bij het ontstaan van jeugddiabetes speelt een gecamoufleerd virus een belangrijke rol. Alleen een alert afweersysteem weet de boosdoener te vinden, maar dat pakt verkeerd uit voor het lichaam....

Camouflage speelt niet alleen in de dierenwereld een rol. Virussen lijken soms zoveel op eiwitten die van nature in het lichaam voorkomen, dat het afweersysteem in de war raakt Meestal kan dat geen kwaad, maar bij sommige personen pakt dit verkeerd uit. Ze krijgen dan een auto-immuunziekte, zoals bijvoorbeeld suikerziekte.

Onderzoekers van de afdeling Immunohematologie en Bloedtransfusie van het Leids Universitair Medisch Centrum hebben een camouflage-mechanisme in het menselijk lichaam ontrafeld dat een sleutelrol speelt bij het ontstaan van suikerziekte-type 1 (jeugddiabetes). De bevindingen zijn op 27 maart gepubliceerd in Proceedings of the National Academy of Science.

Bij patiënten met suikerziekte-type 1 vernietigt het afweersysteem de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier. In dat orgaan wordt insuline gemaakt, een hormoon dat een sleutelrol speelt bij de opname van suikers door het lichaam. Dagelijks moeten mensen met suikerziekte insuline inspuiten om in leven te blijven. In Nederland hebben ongeveer vijftigduizend mensen last van deze chronische aandoening.

De vraag is, waarom het afweersysteem van het lichaam alles in het werk stelt om gezonde cellen te vernietigen? Daarbij spelen volgens onderzoeker dr. Bart Roep van het LUMC een paar factoren een rol. 'Er is een genetische factor. 60 Procent van de mensen met diabetes heeft een bepaalde variant van het gen HLA DR. Maar er zijn ook mensen met die variant die de ziekte niet krijgen.'

Er moet ergens in het leven iets gebeuren, waardoor de ziekte zich manifesteert. Volgens Roep speelt een infectie met een vrij algemeen voorkomend virus, het humane cytomegalovirus, een onschuldig lid van de herpesfamilie, een sleutelrol. Roep schat dat ongeveer de helft van de bevolking met het virus in aanraking komt, bijna altijd zonder ernstige gevolgen.

Geheel toevallig kwamen de Leidse onderzoekers de relatie op het spoor tussen het virus en suikerziekte. Ze onderzochten het bloed van een Schotse vrouw die lijdt aan de uiterst zeldzame ziekte Styff Man Syndrome (SMS). Dat is een ziekte waarbij de spieren na een schrikreactie minutenlang verstijfd blijven. De enige link tussen de twee ziektes is dat mensen met SMS ook vaak suikerziekte hebben.

Bij beide speelt het enzym GAD65 een rol. Dit eiwit geeft opdracht aan de spieren, zich te ontspannen. Bij SMS kan het zijn werk niet doen omdat de patiënten antistoffen aanmaken.

Dit enzym is echter ook een belangrijk bestanddeel van de eilandjes van Langerhans. Bij suikerziekte ontsporen de T-cellen in het afweersysteem, wat leidt tot de vernietiging van deze eilandjes. Onderzocht werd hoe, en in welke mate, GAD65 daar iets mee te maken heeft. Daarom keken de onderzoekers in het bloed van de Schotse vrouw welk deel van het enzym GAD65 de T-cellen van het afweersysteem prikkelt.

Uit de analyse kwam een sliertje van negen aminozuren (de bouwstenen van eiwitten) tevoorschijn. Daarmee gingen de onderzoekers op zoek in databanken. Waar, zo vroegen ze zich af, is dat specifieke sliertje aminozuren nog meer te vinden? Bijvoorbeeld in bepaalde bacteriën, virussen of eiwitten.

Er kwamen 259 kandidaten uit de bus. 'Omdat al het vermoeden bestond dat virussen een rol spelen bij het ontstaan van suikerziekte kregen die alle aandacht', zegt Roep.

Zo kwamen de onderzoekers uit op een eiwit van het cytomegalovirus met hetzelfde sliertje aminozuren. Dit virus bleek de T-cellen in de Schotse vrouw te activeren. Bingo.

Roep spreekt vol bewondering over de gewiekstheid van het virus. 'Het virus weet zich uitstekend te vermommen in een menselijke vorm. Het afweersysteem wordt dan niet gealarmeerd en het virus wordt niet vernietigd.'

Camouflage komt in de natuur veel voor. Zo neemt de kameleon de kleur aan van zijn omgeving, waardoor hij over het hoofd wordt gezien.

In het lichaam kan de vermomming echter verkeerd uitpakken, legt Roep uit. 'Sommige mensen hebben een extreem goed werkend afweersysteem. Dat heeft zijn voordelen, want veel infecties maken hierdoor geen kans. Maar die alertheid heeft ook een prijs.'

Het hyperactieve afweersysteem herkent het cytomegalovirus als 'vreemd' en gaat ertegen aan het werk. Maar als het eenmaal aan het werk is, is er geen stoppen meer aan en worden ook de eiwitten vernietigd waarop de indringer zo goed lijkt. In het geval van het cytomegalovirus leidt dat tot de afbraak van de eilandjes van Langerhans.

Volgens de onderzoekers van het LUMC is dit de eerste keer dat er bij een ziekte waarbij het afweersysteem gezonde cellen vernietigt, is vastgesteld hoe dat in zijn werk gaat. 'We weten dat suikerziekte een vergissing is van de afweer, maar we hebben nooit kunnen achterhalen waarom de afweer is ontspoord. Hier hebben we een belangrijke kandidaat voor die ontsporing.'

Uiteraard is de bevinding op grond van één patiënt geen bewijs, erkent Roep. Hij ging opnieuw in medische databanken aan de slag. Daar stuitte hij op een tien jaar oud onderzoek bij muizen. De dieren waren ingespoten met het cytomegalovirus en de onderzoekers beschreven dat het afweersysteem van de beestjes de eilandjes van Langerhans aanviel. 'Toen ik dat vond, viel alles op zijn plaats. Ik vind dit een overtuigend bewijs', zegt Roep.

Praktisch kan de vinding grote betekenis hebben, al houdt Roep een slag om de arm. Het virus speelt een rol bij het krijgen van diabetes, maar is niet de enige factor van belang. 'Ook een genetische factor speelt mee, net als de kwaliteit van het afweersysteem. We weten nog steeds niet precies bij wie diabetes toeslaat.'

De vervolgvraag is dan ook, of vaccineren tegen het virus doeltreffend zou zijn. 'Technisch zou het kunnen', zegt Roep. 'Je moet dan wel een vaccin maken dat zich niet richt op de bewuste eiwitgroep, anders lok je de reactie uit die je niet wilt.'

Maar hij houdt geen pleidooi voor het inenten van alle jonge kinderen. 'Het is nog niet zeker of het afweersysteem niet ook via een andere route wordt geactiveerd', waarschuwt Roep. 'Je moet je dan afvragen waarmee je bezig bent.' Je zou ook kunnen proberen de mensen te selecteren van wie het afweersysteem hyperactief is, om dan alleen die personen te vaccineren. Maar zo ver is het onderzoek nog niet.

Meer over