Vindingrijk en solidair

IN LOU KEUNE'S Overleven in Oorlogstijd is María Félix Cartagena een van de 52 boeren en boerinnen die uitgebreid aan het woord komen over de verschrikkingen van de burgeroorlog die tussen 1980 en 1992 in El Salvador woedde....

Alle hoofdrolspelers worden verspreid over het boek in de kantlijn geïntroduceerd met een summiere opsomming van hun persoonlijk leed en een foto van Piet den Blanken. Het zijn indrukwekkende portretjes die lezen als een luguber curriculum vitae.

De huiveringwekkende persoonlijke feitjes komen in 234 pagaina's tekst tot leven, als de boeren en boerinnen uit de dorpen Arcatao en San José Las Flores in het departement Chalatenango hun relaas mogen doen. Over de burgeroorlog in El Salvador zijn boekenkasten vol geschreven, maar zelden of nooit komen de slachtoffers zelf aan het woord. In Overleven in Oorlogstijd gebeurt dat wel en dat maakt Keune's boek zo aangrijpend en indrukwekkend.

Het leger van El Salvador doodde in de jacht op alles en iedereen die verdacht werd van heulen met het linkse verzet, de vader, echtgenoot en vier kinderen van María Félix Cartagena. Hoe is het mogelijk dat iemand zoveel leed kan verdragen? Na de oorlog stichtte María een nieuw gezin - de perfecte illustratie van de ondertitel van het boek: Boeren in El Salvador bieden weerstand aan de ondergang en bouwen een nieuw bestaan op.

Keune is verbonden aan de Katholieke Universiteit Brabant. Al 35 jaar bestudeert hij de ongelijke sociaal-economische ontwikkelingen op wereldschaal. In het voorwoord stelt hij vast dat ontwikkelingshulpprogramma's 'in meer algemene zin zijn mislukt, omdat zij hebben geleid tot een vergroting van de ongelijkheid'. Keune wil dat er nieuwe vormen worden gezocht om 'de anderhalf miljard mensen op de wereld, die een bittere strijd tot overleven voeren', te helpen. 'Om die hulp mogelijk te maken moet er onderzoek plaatsvinden naar de manieren waarop deze mensen overleven.'

Overleven in Oorlogstijd is zo'n onderzoek. Aan de hand van interviews wordt een beeld geschetst van de vindingrijkheid, moed en het doorzettingsvermogen van de inwoners van twee dorpen, die zich verzetten tegen de uitbuiting. Ondanks de repressie overleven ze de oorlog en bouwen uiteindelijk een nieuw bestaan op.

Vooral de ooggetuigenverslagen in het tweede hoofdstuk zijn indrukwekkend. In de jaren dat de oorlog het hevigst was, probeerden de dorpsbewoners zich in leven te houden door voortdurend door de bergen te blijven trekken. Anderen verstopten zich in holen in de bergen of in zelfgegraven kuilen, als er weer eens een legerpatrouille langskwam. Velen kwamen om door gebrek aan voedsel, water en medicijnen. Hongerige baby's en peuters stikten in de schuilplaatsen. Hun moeders knepen hun kelen dicht, omdat één kindergeluid de soldaten zou hebben gealarmeerd. Ze offerden zo hun kinderen op om de rest van de groep in leven te houden.

Hoe is het mogelijk dat het Salvadoraanse leger, met zijn geavanceerde wapens en oorlogsstrategieën uit de Verenigde Staten, een paar duizend boeren en boerinnen in een gebied van dertig bij dertig kilometer in Chalatenango niet onder controle kreeg, vraagt Keune zich af. Hoe is het mogelijk dat ze überhaupt wisten te overleven in een van de streken waar tijdens de burgeroorlog het hevigst is gevochten?

De boeren en boerinnen waren vindingrijk en solidair. Ze hadden een rotsvast geloof in God en beschikten over goed georganiseerde sociale en militaire netwerken.

Het ontoegankelijke terrein werkte in het voordeel van de bewoners en het linkse verzet: bergen, begroeiing, grotten, kloven en medicijnen uit de natuur. Het gebied was nooit volledig afgesloten van de buitenwereld. Wie de weg kende, kon erin en eruit, zeker toen het FMLN-verzet steeds meer terrein begon te controleren. Bovendien was Honduras vlakbij. Als het de bewoners te heet onder de voeten werd, konden ze gemakkelijk de grens over naar de vluchtelingenkampen die de VN in Honduras had ingericht.

Lou Keune is diep onder de indruk van hun overlevingsdrang. Hij is zo geëngageerd geraakt dat hij het historisch perspectief af en toe uit het oog verliest. 'Het feit dat zo veel Salvadoranen deze burgeroorlog hebben overleefd, behoort tot de wonderen van deze eeuw', is een bombastische conclusie die eigenlijk niet thuis hoort in Overleven in Oorlogstijd. De zonder franje opgeschreven ooggetuigenverslagen van de oorlogsslachtoffers zijn al indrukwekkend genoeg.

Art van Iperen

Lou Keune: Overleven in oorlogstijd.

Foto's: Piet den Blanken

Syntax Publishers; 240 pagina's; ¿ 49,50.

ISBN 90 361 9767 8.

Meer over