AnalyseVersoepelingen

Vijf coronawaarschuwingen van de experts die het kabinet in de wind slaat

Het einde van de coronacrisis is in zicht, zo is de indruk die na de persconferentie van deze week achterbleef. Maar experts voorzien nog flinke problemen, blijkt uit de officiële adviezen en de reacties. Op zeker vijf punten slaat het kabinet de waarschuwingen in de wind.

Hoofdwetenschapper Jaap van Dissel van het RIVM voor aanvang van een technische briefing over ontwikkelingen rond het coronavirus.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Hoofdwetenschapper Jaap van Dissel van het RIVM voor aanvang van een technische briefing over ontwikkelingen rond het coronavirus.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

1. Het testen: nog altijd nodig

‘Het uitgangspunt voor alle scenario’s’, noemt het OMT het in zijn jongste advies: laat u testen bij klachten, óók als u al bent gevaccineerd. Vaccins beschermen immers ‘maar’ voor zo’n 70 tot 90 procent tegen infectie. En hoewel dat in de regel niet meer teweeg zal brengen dan lichte, grieperige klachten – de vaccins beschermen wél extreem goed tegen ernstige covid – kan men het virus dan wel doorgeven. ‘Het OMT adviseert om dit expliciet te benadrukken en hiervoor opnieuw aandacht te vragen’, raadt het OMT dan ook aan.

Maar toen Mark Rutte en Hugo de Jonge dinsdag voor de camera’s stonden: geen woord over het testen bij klachten. ‘Het sprong er voor mij echt uit’, zegt epidemioloog Alma Tostmann (Radboud UMC). ‘Je kunt het niet over allerlei versoepelingen hebben zonder de basisregels te benadrukken. Dan laat je volgens mij iets belangrijks liggen.’

Wie gevaccineerd is, komt met de coronapas immers overal binnen – kuchend of niet. ‘Zo kun je toch weer de situatie krijgen dat je mensen die het virus doorgeven ertussen hebt lopen’, zegt Tostmann. Uit metingen van de RIVM Gedragsunit blijkt dat we toch al niet erg trouw testen. In mei zei tweederde nog zich te laten testen bij corona-achtige klachten, inmiddels is dat minder dan de helft.

2. De besmettingen: ondergeschoven kindje

Zorgen dat de zorg niet overbelast raakt was altijd al het doel van het coronabeleid. Intussen lijkt het kabinet er steeds minder acht op te slaan hoeveel mensen corona krijgen zónder in het ziekenhuis te belanden.

Het meest spreekt dat uit de kleurcodes die het ministerie gebruikt om de ernst van de epidemie weer te geven. Keek men daarvoor tot voor kort ook naar het aantal besmettingen, in de nieuwe versie van de ‘routekaart’ is dat metertje verdwenen. ‘Dat vind ik eigenlijk best zorgwekkend’, zegt data-analist Yorick Bleijenberg, die de wijziging opmerkte.

Het gevaar ligt immers op de loer dat men een nieuwe golf minder goed ziet aankomen. ‘Als je pas gaat bijsturen wanneer het aantal ziekenhuisopnamen begint op te lopen, ben je eigenlijk al te laat’, zegt Tostmann. ‘Als je dan pas maatregelen neemt, zie je daarvan pas na een paar weken het effect op het aantal ziekenhuisopnamen.’

3. De zorg: nu al overbelast

Het is alleszins denkbaar dat er ‘een aanzienlijke epidemische golf’ aankomt, ‘die zal leiden tot een toename van de ziekenhuis- en ic-opnamen’, signaleert het OMT. Het wordt immers winter, hoogseizoen voor luchtwegvirussen. En er zijn nog veel ongevaccineerde groepen, wat kan leiden tot ‘schakelingen van kleine uitbraken’.

Daarbovenop lijkt er een extra zwaar griepseizoen op komst. In het Verenigd Koninkrijk zei Boris Johnson deze week dat we ons daarvoor schrap moeten zetten; Rutte repte er met geen woord over.

De zorg heeft intussen de handen al vol. Zo is men nog bezig operaties en behandelingen in te halen die eerder werden uitgesteld en worstelt men met een tekort aan personeel en een torenhoog ziekteverzuim: 6,5 procent, maakte het CBS deze week bekend, het hoogste verzuim in haast 20 jaar.

Intussen heeft het ministerie in relatieve stilte de ‘signaalwaarden’ versoepeld waarmee men de ernst van de epidemie weergeeft. Zo is de code ‘zeer ernstig’ verdwenen en zijn de signaalwaarden voor de andere kleuren flink opgehoogd: ‘zorgelijk’ was het vroeger bij 10 ziekenhuisopnamen per dag, nu is het pas ‘zorgelijk’ als het er meer dan 40 zijn.

Niet verstandig om nu al de alarmbellen minder gevoelig af te stellen, vindt Bleijenberg. ‘Zo zet je de zorg nog extra onder druk. We hebben ooit een bepaald aantal opnamen ‘zorgelijk’ genoemd omdat het niet goed ging. En nu zouden we datzelfde aantal waakzaam noemen?’

4. De versoepelingen: te snel?

Kalm aan, adviseert het OMT: versoepelen prima, maar doe het in stapjes, zodat men tussentijds kan zien of het wel goed gaat. De najaarsgolf kan immers oplopen tot ruim 400 patiënten op de ic en 2.000 in een ‘gewoon’ ziekenhuisbed, blijkt uit nieuwe RIVM-prognoses die hoofdwetenschapper Jaap van Dissel woensdagavond presenteerde.

Maar het kabinet waagt de sprong in het diepe: weg met de anderhalvemeter, de samenleving weer open, al is het met aangepaste openingstijden, coronapassen en 75 procent bezetting van binnenzalen. Het OMT-advies schrijft daarover: ‘Bij een keuze voor dit scenario moet er wel rekening worden gehouden met terugdraaien van versoepelingen.’

Extra obstakel: mocht het virus weer oplaaien, dan wil men dat ‘gericht lokaal’ en met ‘regionale maatregelen’ de kop indrukken, stelt het ministerie. Maar uitgerekend die regionale aanpak bleek vorig jaar zomer niet te werken. Toen het virus begon op te spelen in sommige binnensteden, bleven de burgemeesters op hun handen zitten, wachtend op elkaar en op instructies uit Den Haag. Totdat de tweede golf een feit was.

5. De ongevaccineerden: boos worden werkt niet

Fel trok De Jonge deze week van leer tegen mensen die zich niet willen laten vaccineren. Natuurlijk, vaccinatie is een vrije keus. ‘Maar de prijs van die vrijheid is wel heel hoog’, foeterde de minister in één adem door. ‘Keuzes hebben consequenties. De vrijheid van de kleine groep die zich niet heeft laten vaccineren beperkt de vrijheid van de overgrote meerderheid die dat wel heeft gedaan.’

Daarmee gaat De Jonge lijnrecht in tegen het advies dat zijn wetenschapsadviseurs hem nog zo nadrukkelijk hadden meegegeven: ‘Respecteer en erken de legitimiteit van verschillende meningen/percepties’, ‘voorkom dat mensen/groepen zich uitgesloten voelen’, zoals de RIVM Gedragsunit schrijft.

Hoogleraar gezondheidscommunicatie Julia van Weert (UvA) is het daar helemaal mee eens. ‘Je wilt de mensen meekrijgen. En dan werkt het averechts om te zeggen dat wie zich niet laat vaccineren in feite egoïstisch is. Zo bereik je alleen dat mensen meer in de weerstand gaan. Een gemiste kans.’ Bovendien zijn er talloze redenen waarom mensen zich niet laten vaccineren, benadrukt Van Weert. ‘De Jonge scheert iedereen nu over één kam.’

Ongelukkig vindt de hoogleraar ook hoe De Jonge het coronapaspoort presenteerde: ‘Dat wordt nu geframed als een middel dat er ook voor moet zorgen dat meer mensen zich laten vaccineren. Terwijl De Jonge het had kunnen laten bij: het doel van die coronapas is om verspreiding van het virus tegen te gaan.’

Meer over