Vijand nummer één in hol van de leeuw

De situatie in Noord-Kosovo is, een jaar na de onafhankelijkheid, nog ‘zeer gespannen’...

Van onze verslaggeefster Leen Vervaeke

MITROVICA Vier gepantserde landrovers scheuren over een stoffige bergweg in het noorden van Kosovo, op weg naar de Servische grens. Met sirenes en getoeter dirigeren ze tegenliggers ijlings naar de kant. In de vier wagens zitten zo’n twintig gewapende agenten uit alle delen van Europa. Ze maken deel uit van Eulex, de EU-missie die in december het toezicht in Kosovo heeft overgenomen van de Verenigde Naties.

De strenge veiligheidsmaatregelen zijn vooral nodig voor één passagier: Joost Lagendijk, Nederlands europarlementslid voor GroenLinks. Het Europees Parlement heeft onlangs Lagendijks resolutie aangenomen om de onafhankelijkheid van Kosovo op alle mogelijke manieren te steunen. Dat maakt hem tot een volksheld onder de Albanese meerderheid in Kosovo, maar ook tot vijand nummer één in het bijna uitsluitend door Serviërs bewoonde noorden van Kosovo.

‘Toen mijn commandanten hoorden dat Lagendijk naar het noorden kwam, zeiden ze: die man is gek’, fluistert een van de persoonsbeveiligers. ‘De situatie in Noord-Kosovo is zeer gespannen. Tense, zoals ze dat hier zeggen.’

Een dag voor Lagendijks bezoek – ongeveer een week geleden – werden twee onontplofte explosieven gevonden. Nog een dag eerder vond een grote protestmars tegen Eulex plaats.

Nergens is het Servische verzet tegen de Kosovaarse onafhankelijkheid, die een jaar geleden werd uitgeroepen, sterker voelbaar dan in het gebied ten noorden van de rivier Ibar. Hier wapperen nog steeds Servische vlaggen, dragen auto’s Servische nummerplaten, wordt met dinars betaald en vallen scholen, ziekenhuizen, politie en justitie onder het gezag van Belgrado.

Het was ook hier dat vorig jaar, twee dagen na het uitroepen van de Kosovaarse onafhankelijkheid, twee grensposten in brand werden gestoken – volgens Serviërs is de grens tussen Kosovo en Servië immers illegaal.

Die grensposten probeert Eulex, dat verantwoordelijk is voor de Kosovaarse politie, justitie en douane, nu weer in werking te stellen. Dat gebeurt heel traag en voorzichtig, want de EU-missie, die met 1.634 internationale en 674 lokale medewerkers voor zo’n driekwart is op sterkte is, wordt in Noord-Kosovo gezien als een vijandige macht die de Kosovaarse onafhankelijkheid steunt.

Zo komt het dat het konvooi na een lange rit door een idyllisch landschap plots op enorme, rood-wit geschilderde betonblokken stuit. Achter de betonblokken, omkranst door grote lussen prikkeldraad, houden Poolse Eulex-agenten de wacht. Een beetje verscholen achter een kakigroen hek staan twee pantserwagens en een tank van de NAVO-macht KFOR.

[Zie verder pagina 5, kolom 2]

Noord-Kosovo één grote taxfreezone

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
[Vervolg van pagina 1]

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Achter de wegversperringen verschijnt de eigenlijke grenspost: een overdekte stellage, waaronder drie Kosovaarse douaniers (enkel Kosovaarse Serviërs) en enkele Eulex-agenten (onder meer van de Nederlandse marechaussee) auto’s en vrachtwagens staande houden.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Nu Lagendijk op bezoek is, doen de douaniers extra hun best. Ze houden elk voertuig tegen, bekijken de paspoorten en laten alle koffers van auto’s en laadruimtes van vrachtwagens openmaken.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Maar daar blijft het voorlopig bij. Het innen van invoerrechten wordt nog als te gevoelig beschouwd, waardoor alle vrachtwagens hun goederen zonder belasting kunnen invoeren en Noord-Kosovo in feite één grote taxfree zone is.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
‘Eulex doet nog bijna niets aan de grensposten, maar het is al genoeg om de Serviërs te alarmeren’, zegt de Franse generaal Philippe Bras, KFOR-commandant voor Noord-Kosovo. ‘Tot nu toe zijn de protesten gecontroleerd, maar de Serviërs zeggen me: ‘Als Eulex meer gaat doen aan de grenspost, gaan wij ongecontroleerde demonstraties organiseren. Dan zenden we een sms rond: Kom allen naar grenspost 31. En we sturen niemand van ons Servische veiligheidspersoneel. Ik verzeker je: dan hebben we weer brand. De Serviërs zijn bereid om met hun blote vuisten tegen KFOR te vechten.’’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Ook de andere onderdelen van Eulex – politie en justitie – moeten heel voorzichtig manoeuvreren. In de rechtbank van Noord-Mitrovica, die gesloten was sinds een Servische aanval kort na de Kosovaarse onafhankelijkheid, bereiden vijf Eulex-juristen sinds kort rechtszaken voor.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
‘De werkomstandigheden zijn abominabel’, vertelt een Duitse Eulex-rechter tijdens een bijeenkomst met Lagendijk. ‘We hebben geen fax, geen internet. De detentieruimte ziet eruit als een gevangenis van 200 jaar geleden, en de rechtszaal is een piepkleine ruimte waar we iedereen moeten inproppen.’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Het grootste obstakel is het gebrek aan lokale medewerkers. ‘De Servische rechters en aanklagers willen niet met ons samenwerken. En de Albanese rechters en aanklagers kunnen niet omwille van de Servische tegenstand,’ zegt een Britse Eulex-aanklaagster. ‘In de rest van Kosovo adviseren en begeleiden de Eulex-juristen hun lokale collega’s, maar in het noorden moeten we alles zelf doen.’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Onder druk van de Serviërs past de rechtbank in Noord-Mitrovica niet het Kosovaarse recht toe, maar het als neutraal beschouwde VN-recht. ‘Ons werk is grotendeels afhankelijk van de politieke situatie’, zegt de Britse aanklaagster.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
De politie in Noord-Mitrovica staat evenmin onder controle van Eulex. Formeel hebben de Servisch-Kosovaarse agenten zich onder de Kosovaarse politiemacht KPS geschaard, maar de meesten ontvangen ook salaris uit Belgrado en volgen alleen Servische orders op.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Op geheime ontmoetingen met Eulex komen echter steeds meer Servische agenten af, geïnteresseerd in samenwerking met Eulex. ‘Maar ze zijn heel gevoelig over hoe dat naar de buitenwereld toe wordt voorgesteld’, zegt de Amerikaanse regioverantwoordelijke van de Eulex-politie. ‘Het mag absoluut niet bekend worden welke agenten bereid zijn tot samenwerking; anders worden bestookt met dreigementen.’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Ondanks de grote problemen van Eulex in het noorden, is europarlementariër Joost Lagendijk na zijn bezoek optimistisch. ‘We moeten stapje voor stapje vooruitgaan’, zegt hij. ‘De eerste stap is gewoon hier zijn, de volgende stap is geaccepteerd worden, en zo zullen we beetje bij beetje een situatie creëren die op een bepaald moment niet meer terug te draaien is.’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Volgens Lagendijk is het voor elke nieuwe stap – zoals het innen van invoerbelasting of het invoeren van Kosovaars recht in de rechtbank van Noord-Mitrovica – noodzakelijk om groen licht te krijgen van Belgrado. Hij is ervan overtuigd dat de Servische regering luid roept de Kosovaarse onafhankelijkheid nooit te zullen toestaan om de eigen kiezers te behagen, maar dat ze in werkelijkheid bereid is kleine stappen in Kosovo toe te laten in ruil voor EU-lidmaatschap. Lagendijk: ‘Er wordt door Brussel in ieder geval grote druk op Servië uitgeoefend: willen jullie bij de Europese Unie, dan kunnen jullie niet onze missie onder druk zetten.’

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Die strategie kan een paar jaar duren, maar alleen op die manier kan volgens Lagendijk het noorden van Kosovo zonder geweld onder het gezag van Pristina komen, terwijl ook Servië binnenboord wordt gehouden.

Noord-Kosovo één grote taxfreezone
Makkelijk wordt het echter niet. ‘Eulex moet genoeg vooruitgang maken om de Albanezen tevreden te houden, maar ook niet te veel vooruitgang om de Serviërs niet te provoceren’, zegt Lagendijk. ‘Dat is een heel moeilijke evenwichtsoefening.’

Meer over