Analysevertrek klaas dijkhoff

Vertrek Klaas Dijkhoff maakt de VVD afhankelijker van Rutte – en dat is een risico

Klaas Dijkhoff in de wandelgangen van de Tweede Kamer tijdens de schorsing van het debat over corona.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Klaas Dijkhoff was behalve fractievoorzitter, en kroonprins van premier Mark Rutte, ook een vernieuwer binnen de VVD. Zijn vertrek brengt de liberalen in een lastig parket.

Op z’n 39ste heeft Klaas Dijkhoff voorlopig genoeg gezien van de politiek. Een plek op de volgende VVD-lijst laat hij aan zich voorbijgaan, maakte hij afgelopen weekend bekend. Formeel houdt hij de mogelijkheid van een ministerschap nog open, maar ook die kans lijkt klein. ‘Na ruim tien jaar aan het Binnenhof is mijn nieuwsgierigheid om ergens anders aan het werk te gaan groter dan naar wat een langer verblijf brengt’, schrijft hij op Facebook. ‘Op naar nieuwe avonturen!’

De VVD heeft geprobeerd om hem op andere gedachten te brengen. Verwonderlijk is dat niet. Dijkhoff heeft in relatief korte tijd een dominante positie verworven binnen de grootste partij van Nederland. Deels kwam dat door zijn geldingsdrang, deels was het uit nood geboren. De rekruteringsvijver van de VVD is na tien jaar regeren vervaarlijk leeg. De ene na de andere coryfee, van Fred Teeven tot Halbe Zijlstra, vertrok de afgelopen jaren, vaak gedwongen door affaires.

De aanwas van nieuw talent is beperkt, ook door het relatief kleine ledenbestand van de VVD. Bovendien omringt Rutte zich het liefst met mensen die geen al te groot ego hebben. Dijkhoff was de uitzondering en ook de enige VVD’er op het Binnenhof die gezien werd als potentiële lijsttrekker.

Meerdere rollen 

De gepromoveerde jurist nam de afgelopen jaren meerdere rollen op zich. Op de eerste plaats was hij samen met premier Mark Rutte en voorzitter Christianne van der Wal de manager van de partij. Als fractievoorzitter in de Tweede Kamer moest hij deals sluiten binnen de coalitie en tegelijkertijd hommeles binnen zijn eigen fractie voorkomen. Kamerleden van de grootste regeringspartij dienen gedisciplineerd te zijn en de premier niet te veel in de weg te lopen.

Dijkhoff, die de functie met frisse tegenzin op zich nam in 2017, hield zich ogenschijnlijk ontspannen staande. De vastgoedondernemer Wybren van Haga veroorzaakte als Kamerlid wel heibel door geen afstand te nemen van verhuurpraktijken. Dijkhoff gooide hem uiteindelijk uit de fractie.

Pijnlijker was de commotie die hij zelf veroorzaakte met zijn wachtgeldaffaire. Dijkhoff vulde zijn salaris als Kamerlid aan met 37 duizend euro per jaar wachtgeld, onthulde de Volkskrant. Als ex-staatssecretaris van Asiel en kortstondig minister van Defensie had de VVD’er formeel recht op dat geld en Dijkhoff was ervan overtuigd dat hij zijn handelswijze kon uitleggen aan het grote publiek. Dat bleek een inschattingsfout, ook omdat andere ex-bewindspersonen wel afzagen van het geld.

Dijkhoff sprak zaterdag in een interview met NRC van een ‘unforced error’. Helemaal als een verrassing kwam de fout desondanks niet. Dijkhoff was een ster binnen de VVD, maar zijn nonchalante houding riep soms ook ergernis op. Sommige VVD’ers klaagden al dat hij niet openstaat voor advies en kritiek.

Eigenzinnigheid

Dijkhoffs eigenzinnigheid is volgens bewonderaars ook zijn kracht. ‘Klaas is dicht bij zichzelf gebleven’, merkte een partijgenoot eerder op in de Volkskrant. ‘Het is ontzettend moeilijk om geen eenheidsworst te worden in de politiek.’ Premier Mark Rutte omschreef Dijkhoff zaterdag als ‘een origineel mens’.

Naast zijn rol als politiek manager was Dijkhoff een vernieuwer in de partij, zeker op het vlak van campagnevoeren. Als ambitieus gemeenteraadslid in Breda probeerde hij al toenmalig partijvoorzitter Ivo Opstelten te verleiden om zwaar in te zetten op digitale campagnes.

Pas later kreeg Dijkhoff zijn zin. Hij zat in 2013 nog maar drie jaar in de Kamer toen hij al werd aangewezen als campagneleider. De VVD geldt sindsdien als een van de effectiefste partijen op social media. Dijkhoff zelf is ook uiterst actief op platforms als Facebook en Instagram die in de verkiezingscampagnes een steeds dominantere rol spelen.

Dijkhoff experimenteerde daarnaast met nieuwe manieren om een breder publiek te betrekken bij de politiek. Zo probeerde hij cabaret en politiek te combineren tijdens zijn ‘stand up-politics’-avonden. De ouderwetse VVD-congressen werden onder zijn invloed omgevormd tot VVD-festivals, inclusief quizzen en informele gespreksronden. Het was ook Dijkhoff die de Vlaamse campagnegoeroe Erik Saelens inhuurde voor de VVD.

Dijkhoff, die landelijke bekendheid verwierf door de quiz De slimste mens te winnen, was zelf een belangrijk wapen in de campagnes. In Brabant, een cruciale swing state bij landelijke verkiezingen, was PSV-fan Dijkhoff een stemmenkanon, tot afgunst van een electorale rivaal als het CDA.

Stempel op de partij

Ook inhoudelijk heeft de nu afzwaaiende kroonprins zijn stempel gedrukt op de partij. Hij begon als een rechtse Bolkestein-VVD’er, maar zag in deze kabinetsperiode al snel in dat de VVD moest meebewegen met de tijdgeest. Met zijn discussiestuk ‘Liberalisme dat werkt voor mensen’ zette hij de VVD neer als een partij voor de middenklasse. Kritiek op het grote bedrijfsleven hoorde daar ook bij.

De VVD moet nu op zoek naar een nieuwe manager, vernieuwer én kroonprins. Bij sommige VVD’ers leefde al langer de vrees dat Dijkhoff het heilige vuur miste om de premier op te volgen. Dat hij een jong gezin heeft, speelt daarbij een rol. ‘Mijn ambities in het leven zijn niet alleen op mijn werk gericht. Ik wil ook niet afbranden of uitdoven hier’, erkende hij in NRC.

Klaas Dijkhoff in 2011.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het vertrek van Dijkhoff is tegelijkertijd een nieuwe vingerwijzing dat Rutte door wil als partijleider. Achter de schermen heeft Dijkhoff weleens laten doorschemeren dat hij moeilijk kan weigeren als de partij echt een beroep op hem doet om de leiding over te nemen. Dat is niet gebeurd. Eerder had ook Edith Schippers al geen zin meer om nog langer te wachten, al hopen sommige VVD’ers nog steeds dat zij het boegbeeld wordt van het post-Rutte-tijdperk.

Zo ver is het nog lang niet. Nu er met Dijkhoff wederom een potentiële troonopvolger vertrekt, is de VVD meer dan ooit de partij van de nog altijd populaire Mark Rutte. Die afhankelijkheid is een risico, maar ook een risico dat de VVD vooralsnog graag wil nemen.

Meer over