Vertaler is held van de 21ste eeuw

Van oudsher neemt de vertaler geen hoge plaats in binnen de literaire hiërarchie. Vertalers waren vaak onbekend, hun namen werden niet vermeld of slechts met initialen aangeduid of door pseudoniemen vervangen....

Uitzonderingen daargelaten, weten we weinig tot niets van diegenen die door hun vertaalwerk de verworvenheden van zowel de antieke als de middeleeuwse literatuur en het rijke buiten-Europese literaire erfgoed voor ons wisten te bewaren. We kunnen ons de in de 19de en 20ste eeuw verschenen boeken nog herinneren waarin de naam van de vertaler of de vertaalster niet te vinden is en dan hebben we het beslist niet over boulevard- of kermisliteratuur, maar over belangrijk literair of wetenschappelijk werk.

De laatste decennia van de vorige eeuw begon deze toestand te verbeteren en de laatste jaren van de 20ste eeuw zette een radicale verandering van de situatie in die, als gevolg van een aantal tegelijkertijd optredende factoren, een gunstige wending teweegbracht.

Ten eerste: er komt een einde aan de Koude Oorlog die de situatie in de wereld voor een halve eeuw had bevroren, en waardoor de onderlinge relaties tussen landen en culturen, waaronder ook talen, bemoeilijkt werden of zelfs onmogelijk waren. Na de beëindiging van de Koude Oorlog werd de wereld opener, democratischer. De kans op een wederzijdse toenadering en kennismaking, op een dialoog, gesprek, uitwisseling van meningen en opinies nam toe. Al snel kreeg men in de gaten dat die kans onbenut zou blijven zonder de aanwezigheid en bemiddeling van iemand die woorden en gedachten van de ene in de andere taal zou vertalen – zonder vertalers dus. Hun aanwezigheid vormt een voorwaarde voor het bestaan en het samenleven van onze gemeenschap – de menselijke familie.

Ten tweede: de net genoemde nieuwe openheid van de wereld heeft de mogelijkheid geschapen zijn diversiteit en complexiteit beter waar te nemen en te ervaren, met name de verscheidenheid van culturen (en daarmee ook talen). Natuurlijk, al sinds bijbelse tijden, de tijden van de toren van Babel, was men hiervan op de hoogte en kampte men telkens weer met dat probleem. Maar aan het eind van de 20ste eeuw ontstond er een algemeen planetair bewustzijn met betrekking tot die diversiteit aan culturen en talen van de menselijke soort.

Overweldigend

De gegevens zijn overweldigend: aan het begin van de 20ste eeuw bestonden er wereldwijd meer dan zesduizend talen, waarvan tweeduizend alleen al in Afrika, waar iedere stam en niet zelden ook afzonderlijke dorpen een eigen taal spraken. Waarom? Taalkundigen vragen zich al jaren af waarom een en hetzelfde ding, bijvoorbeeld een boom, een tiental, zelfs een honderdtal verschillende benamingen heeft.

Volgens de Bijbel is die verbazingwekkende talenmengeling geen symbool van een rijke verbeeldingskracht van de mens, maar een straf die hem werd opgelegd, een soort gevangenis die tot zijn isolering leidt en hem beperkingen oplegt. Zo’n toestand van afzondering en isolering wordt niet alleen door afzonderlijke personen ervaren maar ook door gemeenschappen en naties die verschillende talen spreken. En dat onvermogen tot, dat gebrek aan onderlinge communicatie heeft zo zijn eigen gevolgen die niet alleen linguïstisch maar ook psychologisch en vaak ook politiek van aard zijn. Het is voldoende dat iemand mijn taal niet kent om hem van meet af aan als een minderwaardige, slechtere, verachtelijke persoon te beschouwen. Precies zo ging het in het antieke Griekenland. Indertijd was iemand die geen Grieks sprak voor een Griek een barbaros, dat wil zeggen iemand die onsamenhangende taal uitsloeg, die stamelde als een gek. En een gek kan gevaarlijk en agressief zijn.

Op deze wijze kan het gebrek aan taalkennis een bron worden van angst, vrees, vijandigheid en ronduit oorlog. Hoeveel conflicten en taaloorlogen waren er in de loop der geschiedenis niet, hoeveel tragedies, slachtoffers en vernielingen! En andersom geldt dat in de kennis van de taal van de ander een kans schuilt tot het leggen van contact, tot het aanknopen van een gesprek en het aangaan van samenwerking.

Uit alle bovengenoemde situaties blijkt hoe gewichtig en belangrijk de rol van onderlinge communicatie tussen verschillende talen en de daaruit voortvloeiende rol van de vertaler eigenlijk is. Vanuit cultureel en sociaal oogpunt gezien gaat dit de rol van het simpel uitvoeren van taken en het voldoen aan plichten door een professional ver te boven.

Ondanks de fundamentele betekenis die wederzijdse talenkennis binnen intermenselijke communicatie heeft, is het opvallend hoeveel jaren, soms eeuwen, voorbij zijn gegaan eer een vertaling van een origineel oeuvre was verschenen, ook al ging het om werk van naburige volken en culturen.

Dat was het geval met onder andere de Koran, het heilige boek van de moslims, met wie Europa al sinds de 7de eeuw in contact stond. De eerste Europese (Latijnse en Engelse) Koranvertalingen verschenen pas duizend jaar later. Kortom: een heel millennium grenst Europa aan en bestaat Europa gelijktijdig met een beschaving zonder de belangrijkste sleutel om haar te begrijpen, de Koran, te kennen en zelfs zonder al te veel inspanning te leveren om die sleutel te bemachtigen. Hoe is dat in onze tijd toch veranderd! Zo’n ongekende vertraging lijkt vandaag de dag onmogelijk.

Revolutie

Een grotere openheid van de wereld, de grotere toegankelijkheid en het alom opkomende besef van multiculturalisme, dus ook veeltaligheid, gaat heden gepaard met een grote revolutie op het terrein van communicatie, een elektronische omwenteling die kans biedt op snellere en algemenere wederzijdse benadering, intermenselijk contact. Ook hier treedt de vertaler of vertaalster op de voorgrond en iedereen zal zich tot hen richten. Het is evident dat zonder hen geen dialoog, overleg of kennisvergaring mogelijk is.

De literair vertaler vervult hierbij een bijzondere rol, omdat onze beschaving, ongeacht de belangrijke rol die beeld en geluid erin spelen, een beschaving is van het geschreven en gedrukte woord.

Het is een afgezaagde waarheid dat onze planeet een proces van versnelde en wezenlijke veranderingen meemaakt. Die wet van de versnelling doet ook opgeld binnen de wereld van de taal. Honderden, zelfs duizenden talen die nooit op schrift zijn gezet, zijn verdwenen en verdwijnen nog steeds. Dit fenomeen van uitroeiing duurt voort omdat de talendragers – stammen en clans – uitsterven. Dat gebeurt met name in de hete, tropische klimaatzones. In de gematigde en koele klimaatzones vertonen talen een grotere bestendigheid. Vroeger waren het missionarissen die de in Europa onbekende talen op schrift zetten. Vandaag de dag echter neemt hun aantal gestaag af en dus verdwijnen de kleine talen in de oerwouden van Congo en de oerbossen van Amazonië voorgoed.

In de talenwereld, net als in vele andere domeinen, is er sprake van twee tegengestelde stromingen. Enerzijds de stroming van unificatie, van universalisme die ernaar streeft dat steeds meer mensen zich van steeds minder talen bedienen. Binnen deze stroming zijn vandaag de dag het Engels, Chinees en het Spaans het meest dynamisch. Hieruit blijkt hoe zeer de status van een taal door de economische macht wordt beïnvloed.

De tegengestelde stroming streeft naar behoud, versterking en ontwikkeling van talen van afzonderlijke volken, etnische minderheden en regio’s. Die tendens vertoont soms een imposante vitaliteit. In Frankrijk strijden zes regionale talen voor hun rechtsgelijkheid, net als het Baskisch en het Catalaans in Spanje, Quechua en Aymara in Peru en Bolivia, het Berbers in de Maghreb-landen, Hausa in Nigeria. Er bestaan tientallen, wellicht honderden voorbeelden van zulke invasies van ambitieuze, minder bekende talen. De gemeenschappen die deze talen spreken, hechten bijzonder sterk aan de promotie en levendigheid van hun talen en ze zijn bereid voor dat doel hoge materiële kosten te dragen.

Soms hebben we te maken met bizarre situaties. Toen Armenië in 1990 ophield deel uit te maken van de Sovjet Unie en zijn onafhankelijkheid uitriep, besloot men af te stappen van het basisonderwijs in het Russisch en in het Armeens les te gaan geven, ondanks het feit dat jongeren noch op de middelbare school noch op de universiteit hun onderwijs in het Armeens konden vervolgen. Toch moest de samenleving die periode van taalkundige euforie meemaken totdat emoties geluwd waren en er op realistischer oplossingen kon worden overgestapt.

Taal is zo’n belangrijk en waardevol goed dat in extreme gevallen mensen er hun leven voor opofferen – ook vandaag nog kan men zich hiervan vergewissen in bijvoorbeeld India, Pakistan en veel andere landen. Hoe de lokale bewoners het waarderen dat een reiziger enkele woorden in hun taal tracht te leren, heb ik meermaals tijdens mijn reizen zelf mogen ervaren. Alle deuren gaan dan voor je open en je wordt uiterst gastvrij ontvangen. Als je probeert iets in de plaatselijke taal te zeggen, toon je daarmee respect voor de gastheren, je erkent hun waardigheid. De taal is de allergrootste cultuurschat en tevens het gevoeligste en het meest herkenbare identiteitskenmerk.

Ik memoreer dat om te benadrukken dat de vertaler met zeer gevoelige en tere materie te maken heeft, dat hij over een scherp taalkundig oor en oog moet beschikken alsook een taalkundige smaak en intuïtie alsmede een taalkundig geheugen. Dat zijn de meest onontbeerlijke eigenschappen, omdat talen permanent veranderen, ze blijven bewegen, zich verrijken en evolueren, sommige woorden winnen aan nuance en andere krijgen nieuwe betekenissen. Welke ervaring, waakzaamheid en smaak worden er niet voor vereist om de signalen van veranderingen die vanuit een in de tekst verborgen laag, vanuit zijn binnenste, op ons afkomen, te kunnen opvangen en ontcijferen!

De taken van vertalers beperken zich tegenwoordig niet tot het vertalen van een tekst vanuit de ene naar de andere taal. Als auteur ervoer ik altijd al en ervaar ik nog steeds hun grote welwillendheid en behulpzaamheid op vele terreinen en in allerlei vormen. Een vertaler treedt immers ook op als literair agent of ronduit als ambassadeur van de betreffende auteur en is vaak een enthousiaste liefhebber van zijn oeuvre, iemand die het bij de uitgevers aanprijst en het hun aanbiedt, die er aandacht voor vraagt bij de plaatselijke media, die recensies en aanbevelingen schrijft. Hij is tevens kenner en criticus van het literaire genre die ‘zijn’ auteurs bedrijven. Het hebben van een vaste, bevriende vertaler in een bepaald land verschaft de auteur een veilig en rustig gevoel.

Mijn vertaalster, mijn vertaler, mijn schrijfster, mijn schrijver. De onderlinge persoonlijke relaties en vriendschappen die tussen beide partijen op den duur kunnen ontstaan, zijn van onschatbare waarde. Ik weet dat vanuit mijn eigen ervaring die ik zeer belangrijk acht. Vertaalster, vertaler: ze zijn tevens de belangrijkste lezers en redacteuren. Hoe vaak heb ik hun brieven niet ontvangen waarin ze me op onnauwkeurigheden en fouten in de tekst wezen, waar ik overigens met dankbaarheid aan terugdenk.

De rol van vertaler als ‘ambassadeur’ is van bijzonder belang als het gaat om literatuur afkomstig uit taalgebieden die niet tot de machtigste en bekendste behoren. Het doorzettingsvermogen en de overredingskracht van een vertaler kunnen in zulke gevallen beslissend blijken voor het verschijnen van een bepaalde auteur op de boekenmarkt. Een entree maken op de markt en er een stabiele positie verwerven is tegenwoordig niet eenvoudig, omdat naast traditionele concurrentie zich in veel landen eerder een tendens tot het sluiten dan tot het openzetten van deuren voor het buitenlandse boek manifesteert.

Afgelopen mei nam ik deel aan het Schrijvers Wereldforum in New York dat georganiseerd werd op initiatief van de collega’s van de Amerikaanse PEN Club. Zij maken zich ongerust over de afname van het aantal gelezen boeken van niet-Amerikaanse auteurs. Momenteel bedraagt hun aandeel in alle in de VS verkochte boeken slechts 2 procent (net zo gesloten voor het Europese boek is nog een andere grote markt – de Chinese). Kortom, ook dit soort onrustbarende verschijnselen doen zich voor binnen onze gedifferentieerde en aldoor veranderende boekenwereld.

Door het vertalen van een tekst vanuit de ene in de andere taal verschaffen we de anderen toegang tot een nieuwe wereld, en door die tekst ‘uit te leggen’ brengen we de wereld dichterbij, we laten de anderen toe erin te vertoeven en maken hun onze persoonlijke ervaring deelachtig. Hoe sterk wordt onze gedachtesfeer niet vergroot, ons begrip verdiept, onze kennis uitgebreid, onze gevoeligheid gewekt dankzij inspanningen van de vertaler.

Meer over