Vertaaltondeuse vereist een vaste hand

Het ziet eruit als een elegant scheerapparaat, maar het scant en vertaalt tekst in vreemde talen: sinds een maand is ook in Nederland de Quicktionary te koop....

OP DE MENUKAART in een Londens restaurant staat een onbekende pie. Is dat nu dat culinaire hoogstandje waar we altijd al naar op zoek waren, of zo'n afschuwelijk Engels product met orgaanvlees, gestold vet en gekke-koeienziekte?

Wie gewend is dan maar terug te vallen op vertrouwde gerechten of het zakwoordenboekje te raadplegen, heeft sinds kort een redelijk alternatief: de Quicktionary. Ook aan te raden voor wie in het vliegtuig, op de camping of tijdens het eindexamen nu juist dat cruciale Engelse woord niet kent.

Het apparaatje, dat het meeste weg heeft van een slanke tondeuse, kan woorden en woordcombinaties scannen en vervolgens vertalen. De versie Engels-Nederlands vice versa is een maand op de markt, voor ongeveer 270 gulden. Na de zomer komt er een duurdere variant die ook de uitspraak van het woord geeft. Minder geschikt dus voor onopvallend gebruik in de examenzaal.

De Quicktionary, ontwikkeld door WizCom in Israël, is er ook in tal van andere taalcombinaties, zij het niet met Nederlands erbij. Eén dezer dagen verschijnt een driewegvertaler Frans-Duits-Engels voor zo'n 350 gulden. Aan een wetenschappelijk versie wordt gewerkt.

Het gebruik van het ingenieuze apparaatje is in theorie buitengewoon eenvoudig. Wie in een tekst een onbekende term tegenkomt, haalt de scanner, een rood lichtje aan de top van de vertaler, over het woord heen. Mits dat woord is getypt of gedrukt op een handzame groottte (letters van 8 tot 14 punt) en niet langer is dan een centimeter of vijf, schuift meteen daarna het gescande woord door het beeldschermpje heen, binnen een paar seconden gevolgd door een vertaling in het Nederlands. Of andersom: van het Nederlands in het Engels.

Daarbij maakt het apparaatje gebruik van het woordenboek in zijn geheugen. Na een vertaling van het betreffende woord volgen soms een paar uitdrukkingen of gebruiksmogelijkheden van het betreffende woord. Wie bijvoorbeeld alleen een A scant, krijgt onder meer ook A-level voorgeschoteld: 'eindexamen (ongeveer vwo)'. Aan de andere kant is de informatie vaak summier: wie acht mogelijke vertalingen van een woord krijgt, zonder nadere uitleg over de verschillende betekenissen, is misschien wel van de regen in de drup beland.

Soms leidt de neiging van de Quicktionary om woorden tot hun basisvorm te herleiden, tot rare resultaten. Seksistisch misschien zelfs wel: sorceress wordt herleid tot sorcerer, tovenaar. Het woord transgenic (transgeen, genetisch gemanipuleerd) wordt teruggevoerd op gene: gen. Daar schiet de lezer niet veel mee op. Andersom kent het apparaatje het Nederlandse woord transgeen helemaal niet.

De uitvinder pocht dat zijn apparaatje 440 duizend woorden herkent. Dat gebeurt op basis van 64 duizend Engelse en Nederlandse steekwoorden. Ter vergelijking: een modaal vakantiewoordenboekje heeft er zo'n 10 duizend. Doordat het apparaat ook tal van combinaties herkent, loopt het aantal scanbare Nederlandse woorden echter enorm op. Het Engels kent veel minder samenstellingen.

Zo wordt het woord 'bestelformulier' ontleed in bestel en formulier, 'Volkskrant' in volk en krant en 'staartmees' in staart en mees. Vaak levert dat voldoende begrip op. Wie echter de blauwborst scant, een vogeltje, moet het stellen met een verklaring voor blauw en een voor borst. De koolmees wordt overigens wel keurig great tit. Terugvertalen lukt echter niet.

Dat lukt wel bij de blue tit - niet de blauwborst maar de pimpelmees. Overigens is de procedure om begrippen te scannen die uit twee woorden bestaan, omslachtig en tijdrovend.

H ET APPARAATJE vereist een behoorlijke dosis handigheid. Wie te veel trilt, kan niet met de Quicktionary overweg. Maar zelfs handvaste gebruikers zullen moeite hebben de scanner goed recht over een woord te geleiden. Zelfs na een dag oefenen, moet nog één op de twee à drie woorden, één of meer keren over. Vooral het zetten van de scanner op de juiste plaats op het woord blijft regelmatig problemen geven.

Bijzonder aan de woordherkenner is dat hij geen moeite heeft met verschillende lettertypes, met cursieve tekst of hoofdletters. Wel heeft de woordherkenner, zo is de ervaring, soms moeite met vette letters die iets tegen elkaar aan staan. Anderzijds is het soms haast een wonder hoe het apparaat zelfs door de fax misvormde woorden, of woorden waar een letter aan ontbreekt, toch kan herleiden tot de juiste betekenis.

Een foute scan is overigens geen ramp. Fout gescande letters en tekens kunnen alsnog handmatig worden veranderd. Ook bestaat de, overigens omslachtige, mogelijkheid om op twee manieren zelf een woord in de Quicktionary in te voeren.

Voorlopig is de vertaaltondeuse - inclusief drie AAA-baterijen maar 130 gram - vooral een leuk reis-gadget dat zowel ergernis als oprechte bewondering oproept. Ook geschikt voor geplastificeerde menukaarten. En het roept een stuk minder dédain op dan bladeren in een woordenboekje, al zal dat vaak sneller gaan.

Rik Nijland

Meer over