Interview

Verslaggever Rik Kuiper dook diep in het leven van een kampbeul

Als je hoofdpersoon een oorlogsmisdadiger is, mag je je dan wel in hem inleven? Rik Kuipers verhaal over kampbeul Willem van der Neut zit vol vragen over goed en kwaad. ‘Het is het meest complexe verhaal dat ik ooit heb geschreven.’

null Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

‘Ik hoop vooral dat mensen het helemaal willen lezen.’ Verslaggever Rik Kuiper lacht. ‘20 duizend woorden is het geworden in totaal.’

Dat is de lengte van een novelle. Kuiper staat bekend om zijn lange verhalende stukken, maar dit spant tot nu toe de kroon. ‘Het is een beetje mijn kracht en mijn zwakte, vrees ik. Als ik eenmaal een boeiend onderwerp vind, blijft dat groeien en groeien en groeien.’

Zijn verhaal gaat dan ook over een onderwerp dat iedereen die er voor het eerst van hoort, nieuwsgierig zou maken. Via een medewerker van oorlogshistorisch instituut Niod hoorde hij van een verzameling liefdesbrieven van een kampbeul uit de Tweede Wereldoorlog. Wat een contrast, dacht Kuiper, zoals hij schrijft in het verhaal. ‘Waar kwamen de uitersten van goed en kwaad dichter bij elkaar dan in die paar woorden?’

Zijn fascinatie leidde hem naar de zoon van kampbeul Willem van der Neut, Fokko Dettmer, die zijn vader na zijn zevende nooit meer heeft gezien. Met Fokko gaat Kuiper op zoek naar zijn vaders levensgeschiedenis.

Op de wellicht intimiderende lengte van het verhaal hebben Kuiper en de redactie iets gevonden: het geheel is opgedeeld in zes afleveringen, als een soort geschreven documentaireserie.

Online kan het verhaal zowel worden gelezen als geluisterd – met een druk op de knop kan de lezer overschakelen naar geluid. ‘Het idee is gebaseerd op Netflix’, zegt Kuiper. ‘Daar bingewatchen mensen ook documentaires, dus wij dachten: zou het ook kunnen werken met een geschreven verhaal?’

De eerste aflevering staat zaterdag 17 april in Volkskrant Magazine, de rest volgt de week daarop dagelijks in katern V.

Online is vanaf zaterdag direct het hele verhaal te lezen en te luisteren.

Je duikt diep in het leven van Willem van der Neut, beschrijft zijn werk in Kamp Amersfoort en het proces waarin hij tot de doodstraf veroordeeld wordt. Een omvangrijke klus. Hoe lang ben je er mee bezig geweest?

‘Drie jaar, af en aan. Ik had mijn gewone portefeuille ook nog, eerst als onderwijsverslaggever en inmiddels als correspondent in de regio Utrecht en Flevoland.

‘Ik kon niet alles opzij zetten, dus dit moest tussen de bedrijven door. Maar ik heb wel in totaal vier maanden vrij gekregen om fulltime aan dit project te werken, dat kon mede dankzij het Stimuleringsfonds van de Volkskrant.’

Drie jaar in het leven van een kampbeul en zijn zoon, hoe kijk je terug op die tijd?

‘Ik heb nog nooit eerder zo’n persoonlijke zoektocht meegemaakt, van zo dichtbij. Fokko vroeg zich zijn hele leven af wat voor man zijn vader was, en ik mocht mee in die zoektocht naar antwoorden. Dat voelt wel heel bijzonder, dat ik daar een rol in heb gespeeld.’

Niet alleen Fokko speelt een rol in het verhaal, jijzelf ook. Hoe kwam dat tot stand?

‘Dat ging geleidelijk. Dat Fokko een rol zou spelen, was me gelijk duidelijk nadat ik hem had ontmoet. Het is een heel interessante vraag, hoe je ermee omgaat als je zo’n vader hebt. Fokko wist dat zijn vader in 1952 ontsnapte uit de gevangenis en naar Duitsland vluchtte, maar hij is nooit naar hem op zoek gegaan.

‘Toen we besloten samen naar Duitsland te reizen, begon het me te dagen dat hij dat zonder mij nooit gedaan zou hebben en dat ik dus ook een prominente rol in het verhaal speelde.

‘Dat was wel even wennen. Normaal kijk ik als journalist het liefst vanaf de zijlijn wat er gebeurt. Nu beïnvloed ik de uitkomst van het verhaal. Dat vergde een andere manier van vertellen, ik wilde daar open in zijn. Ook omdat ik zelf steeds meer vragen kreeg, die anders waren dan die van Fokko.’

Fokko lijkt zijn vader te willen begrijpen, jouw eigen vragen in het verhaal zijn vaak morele kwesties: mág ik deze man wel begrijpen en me in hem inleven?

‘Zodra ik me in Willem van der Neut verdiepte, begonnen er allemaal radertjes in mijn hoofd te draaien. Wat moest ik van die man vinden? Hij was een bruut, maar ook een mens van vlees en bloed. En het was Fokko’s vader.

‘Voor een verhaal is het belangrijk dat je als lezer op een bepaalde manier kan identificeren met de personages, maar hoe is dat als je hoofdpersoon een kampbeul is? Mag je het dan ook zo opschrijven dat de lezer empathie voelt?

RIk Kuiper. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
RIk Kuiper.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

‘Omdat ik zo prominent in het verhaal voorkom, kon ik de morele vragen die ik had expliciet stellen. Ik beschrijf ook hoe ik mijn twijfels bespreek met schrijver Chaja Polak, die veel heeft geschreven over de Tweede Wereldoorlog.

‘Ik was me er sterk van bewust dat ik weinig wist van hoe die tijd was. Mijn generatie heeft die oorlog niet meegemaakt, mijn ouders ook niet. Hoe kan je er dan een oordeel over vellen?

‘Voor mij was het heel belangrijk dat ik de juiste balans zou aanslaan in het verhaal. Zodat de menselijkheid van Van der Neut niet zijn gruwelijke daden zou verzachten.’

Heb jij als verslaggever iets nieuws geleerd van dit verhaal?

‘Zeker. Ik had nooit eerder zo’n diepere laag van filosofische vragen in een verhaal geschreven. Vaak ging het in mijn verhalende stukken voor 95 procent om de actie. Dan liet ik het aan de lezers over om zelf vragen te stellen bij wat ze hadden gelezen.

‘Nu kom ik juist constant terug op die reflectie. Dat moest wel, omdat het voor mij ook een zoektocht naar antwoorden was. Wat dat betreft is dit het meest complexe verhaal dat ik ooit heb geschreven.’

Wat hoop je dat mensen uit het verhaal halen?

‘Het ligt misschien voor de hand, maar ik hoop dat het de lezer aan het denken zet over goed en kwaad. Wat je zelf zou doen in zo’n situatie, of je de goede keuzes zou maken of misschien wel niet. En ook: kan je toch een béétje goed zijn als mens die slechte dingen heeft gedaan?

‘Willem van der Neut had nooit mogen ontsnappen uit die gevangenis, maar het is toch gebeurd. In West-Duitsland heeft hij nog dertig jaar in vrijheid geleefd. In de auto daarheen, met Fokko naast me, wist ik niet goed wat ik nou hoopte. Dat hij tot inkeer was gekomen en daar een goed mens was geweest? Of dat hij daar als voormalig beul een waardeloos leven had geleid?

‘Het lijkt zo’n enorm contrast, dat een kampbeul liefdesbrieven kan schrijven. Maar dat contrast bleek uiteindelijk minder groot dan ik van tevoren dacht. Soms kan je wel degelijk zeggen wie er aan de goede kant van de geschiedenis stond en wie aan de slechte. Maar het is nooit zo zwart-wit als je misschien zou willen.’

Bekijk deel 1 van de productie hier:
‘Liefdesbrieven van een kampbeul’

Meer over