Versailles aan het Museumplein

'Modelletje D', was de ambtelijke koosnaam voor het meest ambitieuze revitaliseringscenario van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Modelletje D kostte 93 miljoen euro omvatte nieuwe depots, volledige restauratie van A.W....

Bob Witman

Modelletje D dook op als een konijn uit de hoge hoed van de gemeente Amsterdam ergens in 2001, nadat negen jaar lang een serie veel bescheidener nieuwbouw scenario's nergens toe hadden geleid. Modelletje D moest wel voor de helft worden betaald door de rijksoverheid. Dit was iets te veel voor de stad. En als de Haagse politiek 160 miljoen euro over heeft voor renovatie van het Rijksmuseum, schiet er toch wel wat over voor een van de belangrijkste collecties moderne kunst? Dachten ze in Amsterdam. Zelfs al is dat een gemeentecollectie.

Maar het ministerie van Cultuur in Zoetermeer houdt de deur ferm dicht. Hannah Belliot, wethouder van Cultuur van Amsterdam, moest vrijdag erkennen dat de gemeente weer terug is bij af. Model D lijkt een wanhopige vlucht vooruit te zijn geweest. Met als enig resultaat vermoedelijk de zoveelste vertraging van de nieuwbouwplannen.

'De geschiedenis van de uitbreiding van het Stedelijk Museum is een opeenvolging van onbezonnen besluiten', schreef NRC Handelsblad. Dat was acht jaar geleden. Lang vóór het gekrakeel over de inbreng van sponsor Audi (een auto in het museum!), ruzie over de Sandbergvleugel en eindeloos gekruidenier over kruimelbedragen.

Met het masterplan wilde Amsterdam in een keer met alles afrekenen. Het Stedelijk moest 'weer', schreven de stadsbestuurders, 'de concurrentie aangaan' met de Tate Gallery in Londen en het MoMa in New York. In Zoetermeer zal meewarig zijn geglimlacht. Zeker toen een gemeenteraadslid in die euforische dagen de term 'Versailles aan het Museumplein' op de lippen proefde.

Maar in al die hoofdstedelijke retoriek zat ook een heel verstandig argument. Is die grote collectie van het Stedelijk Museum niet te groot voor de stad? Behoort het Stedelijk met zijn Malevitsjen, Newmans, De Koonings, Constants en Naumans niet thuis in het rijtje nationaal & internationaal befaamde instituten? Waartoe ook het Concertgebouworkest en Nationale Ballet behoren. En die krijgen toch zowel geld van de gemeente als van het rijk?

Kijk, dat was een puntje. Het Stedelijk herbergt, samen met het museum Kröller Müller in Otterlo, de rijkste collectie twintigste-eeuwse kunst van Nederland. Waarom, had Amsterdam in een moeite door aan de staatssecretaris van Cultuur kunnen vragen, loopt er in dit land zo'n gekke scheidslijn tussen oude kunst (vaak gesubsidieerd door het rijk) en moderne kunst (goeddeels gefinancierd door gemeenten). Een scheiding die teruggaat tot het begin van de twintigste eeuw, toen de musea ontstonden. De rijksoverheid heeft heel lang zijn vingers niet willen branden aan contemporaine kunst. Dode kunstenaars verzamelen was veel veiliger.

Maar die discussie is nooit serieus gevoerd. Daar zijn twee redenen voor. De onbezonnen voorgeschiedenis van de verbouwing van het Stedelijk zal weinig vertrouwen hebben gewekt in Zoetermeer. En punt twee, het museum had zich kunnen spiegelen aan de veel slagvaardiger opererende voormalige rijksmusea. Die hebben zich vanaf 1990 losgemaakt van het rijk. Er zijn vaste afspraken over conservering en verzamelbeleid, maar daarnaast genieten de geprivatiseerde instellingen grote beleidsvrijheid. Met als gevolg dat een succesvol beleid direct terugvloeit in de eigen museumportemonnee.

Die verzelfstandiging is volgens docent Museologie Peter van Mensch uitgroeid tot een succesnummer in elk buitenland. China, Duitsland en Frankrijk, ze willen allemaal horen van de zelfstandige Nederlandse musea. De aankoopstrategie en het tentoonstellingsbeleid van het Van Gogh, Mauritshuis en Rijksmuseum ogen veel doortastender dan dat van hun gemeentelijke broers in Rotterdam (Boymans Van Beuningen) en Amsterdam.

Maar het moment om de discussie over een nationaal museum voor moderne kunst in Amsterdam principieel te voeren, lijkt voorbij. Amsterdam is weer op zichzelf aangewezen.

Meer over