Vermist maar niet gemist

Meisjes uit Nigeria blijven niet lang in de opvangcentra voor alleenstaande minderjarige asielzoekers. Na een paar dagen, soms enkele weken, verdwijnen ze....

Esther is verdwenen en iedereen zag het aankomen. Ze was een typisch 'risicomeisje' - stil, teruggetrokken, angstig. In haar rugzak zat alleen maar ondergoed. Geen kleren, geen geld, geen persoonlijke spulletjes. Binnen een week was ze zoek. Het meisje verdween afgelopen zaterdag tijdens het avondeten van het terrein.

Esther is het vijfde Nigeriaanse meisje dat dit jaar is verdwenen uit Valentijn, een van de opvangcentra voor alleenstaande minderjarige asielzoekers (ama's) in Nunspeet. 'En dit wordt nummer zes', zegt de vestigingsmanager, doelend op een meisje van een jaar of vijftien dat net is gearriveerd.

'Nummer zeven' logeert er al drie dagen, 'nummer acht' verblijft in De Heuvels, een gebouw op het terrein waar de allerjongste ama's - tot 12 jaar - worden ondergebracht. Ook zij komen uit Nigeria, weigeren elk contact met taalgenootjes, vertellen een identiek vluchtverhaal en verzinnen namen als Tuesday, April, Beauty, Glory, Jolly, Any - of Esther. 'Deze meiden zijn binnen twee weken weg', voorspelt de groepsleiding stellig. 'Die gaan de prostitutie in.'

De meisjes hebben een 'missie', zeggen ze zelf. Ze laten alles achter voordat ze ongezien verdwijnen. In een hok achter de doucheruimte op de eerste verdieping van villa Valentijn liggen vuilniszakken vol kleren, speelgoed, sieraden, zelfs geld en documenten van de IND. In een hoek ligt de teddybeer die Any overal mee naartoe sleepte, en waar ze 's nachts mee sliep. 'Ze kon hem niet missen', zegt een groepsleider. De beer ligt er verlaten bij, naast het gouden kettinkje dat Any om haar hals droeg en dat in een oude schoenendoos wordt bewaard. Het meisje verdween in februari.

De bruikbare spullen worden na drie maanden onder nieuwe asielzoekertjes verdeeld, het bed blijft nog tien dagen leeg. Daarna is de hoop opgegeven dat het verdwenen meisje nog terugkomt. Wat rest, zijn hun namen op de telex van de politie, en hun pasfoto's, die door de hulpverleners liefdevol in een grote lijst wordt gestopt. Verbitterd wijst groepsleider John met zijn vinger langs de verschillende gezichten: 'Deze is verdwenen, die is weg, zij kwam hier zwanger, dat meisje heeft zelfs haar schoenen achtergelaten, van haar heb ik nog een afscheidsbrief gekregen.'

In de brief schrijft het meisje:

Dear papa John,

I am sorry that I left you.

Don't worry.

I have a mission.

Not for prostitution.

I go study.

I promise I come back.

Please pray for me.

De brief is van een 14-jarig meisje dat tijdens de kerstdagen verdween. John had haar herhaaldelijk verteld over intimidatie door vreemde mannen en de gevaren van prostitutie. Hij hield haar nauwlettend in de gaten en ze bleef dan ook vijf weken in Valentijn, wat voor een Nigeriaanse uitzonderlijk lang is. Tijdens zijn vakantie ging ze ervandoor. Niemand heeft haar daarna nog gezien.

Al sinds de oprichting van Valentijn in 1990 verdwijnen de Nigeriaanse ama's. Het zijn vrijwel allemaal meisjes, Nigeriaanse jongens die asiel aanvragen zijn een zeldzaamheid. Waren het in 1990 nog drie meisjes per jaar, inmiddels zijn het er 'enkele tientallen', zegt Bert Top, woordvoerder van de politie regio Noord-West Veluwe, waar Valentijn is gevestigd.

Ook uit het Valentijn-centrum in Lochem verwijnen Nigeriaanse meisjes met grote regelmaat. Politie en hulpverleners vermoeden dat mensenhandelaren minderjarigen ronselen voor prostitutie, omdat volwassen Nigeriaanse vrouwen geen kans meer maken op een verblijfsvergunning. Nigeria staat als veilig land te boek. Vorig jaar zijn alleen al uit het ama-centrum Beatrixoord in Eindhoven 33 meisjes onder verdachte omstandigheden verdwenen.

'De Nederlandse ama-procedure wordt door kinderhandelaars als een goed hotel beschouwd', zegt Valentijn-directeur Jan Willem de Jonge fel. 'De meisjes komen makkelijk het land binnen, krijgen hier een uitgebreid medisch onderzoek en leren een beetje Nederlands. Zodra een handelaar haar nodig heeft, pakt ze haar spullen en ontsnapt ze aan ons toezicht.'

Cynisch vergelijkt hij deze meisjes met Sybine Jansons, die ruim een maand vermist was: 'Voor ónze meisjes komen geen driehonderd marechaussees het bos uitkammen. Voor deze ama's komt soms helemaal niemand. Ze worden wel vermist, maar niet gemist. Minderjarige asielzoekers worden in Nederland niet als kinderen beschouwd, maar als een logistiek probleem. En zolang dat het geval is, zullen er nog veel verdwijnen.'

Eén keer zag de leiding van Valentijn hoe een donkere man op het terrein uit een auto stapte en een Nigeriaanse vlak bij het schooltje aansprak. Een hulpverlener registreerde het kenteken en nam het meisje mee naar zijn groep. Drie dagen later verdween ze. De politie vond haar na twee weken terug op het adres van de auto-eigenaar in Venray, waar ze zat opgesloten in een muurkast. Ze was verkracht. 'Ontgroend', noemt de politiewoordvoerder het eufemistisch.

Ondanks alle waarschuwingen en voorlichting over 'mannen die kinderen meenemen', gaan de meisjes toch uit eigen beweging met deze mensen mee. Sterker nog, 'je houdt ze niet tegen', zegt Barbara, de groepsleidster die hun gedragspatroon in kaart heeft gebracht. 'Handboeien zouden de enige oplossing zijn.'

Barbara kan van dag tot dag nauwkeurig voorspellen wanneer zo'n meisje verdwijnt, afhankelijk van haar gedrag. 'Ze stellen zich steeds keuriger en onderdaniger op, totdat ze niet meer opvallen en de speciale aandacht die ze krijgen, verslapt.' Sommige meisjes pakken niet eens hun tas uit nadat ze in Valentijn zijn aangekomen. Die verdwijnen doorgaans binnen enkele dagen. Als ze gebruik maken van een telefooncel buiten in het bos - terwijl ze in Nederland niemand kennen - is het zelfs nog 'een kwestie van uren'.

De risicomeisjes komen allemaal naar Nederland met het telefoonnummer van een mensensmokkelaar. In het begin vonden de groepsleiders tiencijferige telefoonnummers op verfrommelde briefjes in hun broekzakken. Later werden dat negen cijfers, waarvan de kinderen er vermoedelijk één moesten onthouden, met inkt geschreven aan de binnenkant van hun onderbroek. Nu vinden ze helemaal geen nummers meer - waarschijnlijk moeten ze die in hun geheel onthouden.

Vorig jaar is het de groepsleiding van Valentijn gelukt één Nigeriaans meisje ervan te overtuigen dat ze het nummer dat ze bij zich had, beter niet kon bellen. Na enkele weken raakte de Niegriaanse echter in paniek en wilde ze toch contact opnemen, maar het telefoonnummer was haar afgenomen en aan de politie overhandigd. Het meisje huilde, krijste, trok de kleren van haar lijf, werd hysterisch, bad onophoudelijk en sloeg met haar hoofd tegen de muur. Nadat ze psychiatrisch is behandeld, hebben ambtenaren van de Immigratie- en Naturalisatiedienst haar naar Nigeria teruggestuurd.

Hetzelfde lot trof een meisje dat het telefoonnummer van haar handelaar kwijt was. Ze moest contact met hem opnemen, maar wist niet hoe. Ze verwondde zichzelf, trok haren uit haar hoofd en raakte in een psychose. Zij zit nog steeds in een psychiatrische inrichting, in afwachting van terugkeer naar haar ouders.

In 1997 verdwenen er zoveel Nigeriaanse meisjes onder verdachte omstandigheden uit Beatrixoord in Eindhoven, dat de plaatselijke politie een onderzoek instelde. Rechercheurs van het 'Pyjama-team', genoemd naar de jonge ama's, observeerden wekenlang meisjes van wie de groepsleiding vermoedde dat ze zouden verdwijnen. Ze tapten de telefoonlijnen af van enkele bordelen in Duitsland en België, en fotografeerden de inmiddels vermiste Martina Ume toen ze in de auto stapte van een onbekende man, Sjola O. Een halfjaar later werd het meisje in Antwerpen gevonden in een illegaal bordeel.

Tot grote frustratie van de politie durfde ze geen aangifte te doen, bang voor represailles van O., die haar voor ruim vierduizend dollar aan een 'madam' had verkocht. Twaalf belastende verklaringen van andere prostituees en handlangers van O. leidden ertoe dat de Nigeriaanse man tot drie jaar gevangenisstraf werd veroordeeld.

Martina vertelde dat haar familie met voodoo werd bedreigd, en er 'vreselijke dingen' zouden gebeuren als zij niet aan de wensen van haar handelaar voldeed. Aanvankelijk vonden de rechercheurs dat een hilarisch verhaal, maar inmiddels hebben ze een lijvig rapport over zwarte magie, voodoo en vermiste ama's geschreven.

Hun theorie klopte: alle teruggevonden meisjes zijn analfabeet, komen uit arme Nigeriaanse dorpjes waar geen rechtspraak is en waar voodoopriesters 'rechtspreken'. Alle meisjes hebben een diep geloof in de kracht van voodoo. Gedreven door bittere armoede en naïviteit - de ronselaars vertellen doorgaans dat het meisje in een restaurant gaat werken - verkopen ouders hun dochter aan een kindersmokkelaar, in de veronderstelling dat ze in Nederland een beter leven zal hebben dan in de sloppenwijken van Nigeria. In het bijzijn van de voodoopriester bezegelt de smokkelaar met het meisje een contract, waarbij ze moet beloven dat ze haar reisschuld in Nederland zo snel mogelijk zal terugbetalen, door hard te werken. Van wat haar uiteindelijk te wachten staat, heeft het meisje doorgaans geen flauw benul.

'Mijn nagels, hoofd- en schaamhaar werden afgeknipt', vertelt de 16-jarige Bola schuchter in gebroken Engels. 'De voodooman mengde dat met bloed van een geslachte kip en daar heb ik van gedronken.' Bola beloofde 45 duizend dollar te betalen voor de reis naar Nederland, het land van de 'gouden bergen'. Ze is verkracht door haar 'reisbegeleider' en geslagen door haar 'madam', een benaming voor Nigeriaanse vrouwen die meisjes seksueel exploiteren. Wie zijn beloftes aan een voodoo priester niet nakomt, sterft. Of de familie overkomt 'iets vreselijks'.

Vervolg op pagina 2

'Niemand weet waar we met ze naartoe moeten'

Vervolg van pagina 1

Bola is in januari door de Amsterdamse politie opgepakt en afgezet bij de Nigerian Democratic Movement in the Netherlands (NDMN), een organisatie die de integratie van Nigeriaanse asielzoekers wil bevorderen. Voorzitter Paul Oviawe noemt de ronselpraktijken een 'nieuwe, eigentijdse vorm van slavernij'. Op zijn kantoor in Amsterdam komen dagelijks gemiddeld vier telefoontjes van meisjes die door ongehoorzaamheid aan hun handelaar in de problemen zijn geraakt. Hij verwijst ze meestal door naar de stichting Rechtsbijstand op het

aanmeldcentrum voor asielzoekers op Schiphol. Of hij regelt zelf een advocaat voor ze.

'Zelfs als deze meisjes bereid zijn aangifte te doen, willen ze nog steeds hun reisschuld terugbetalen, uit angst voor voodoo-represailles',zegt Loes Vellenga, de advocaat van Bola. 'Ik had hier een meisje dat aangifte had gedaan, later alles introk en nu weer wordt vermist. Ik kan daar niet anders uit concluderen dan dat ze weer in de prostitutie zit.'

Bola woont nu op een geheim adres van voogdijstichting De Opbouw, die minderjarige asielzoekers huisvest. Ook Paul Oviawe en zijn rechterhand Joseph Iyare wonen sinds een maand op een geheim adres. Ze zijn telefonisch door 'Nigeriaans klinkende stemmen' met de dood bedreigd sinds ze meisjes waarschuwen voor prostitutie en onderzoek doen naar kinderhandelaars. Op onze interview-afspraak brengen ze een derde man mee, 'just for security'.

Ruby Boesjes, juridisch coördinator van de Stichting Rechtsbijstand Asiel op Schiphol, werkt nauw met Paul Oviawe samen.'Niemand weet waar we met die meisjes heen moeten', zegt ze. 'Je kunt ze niet houden, want dan gaan ze zich weer prostitueren. Je kunt ze ook niet terugsturen, omdat ze doodsbang zijn voor represailles. Wij denken wel eens: het is beter voor zo'n meisje als we haar naar een grenshospitium sturen en ze het land uit moet. Maar de rechter oordeelt steevast dat ze in Nederland mogen blijven omdat ze minderjarig zijn. Zo'n zaak verliezen wij dus eigenlijk altijd.'

Boesjes kent de exacte reisroute van de meisjes. Ze komen doorgaans via de republiek Benin, omdat daar de controle op het nationale vliegveld gering is. De smokkelaar reist met het meisje mee naar Nederland, vertelt bij aankomst dat hij even naar de wc moet en verdwijnt vervolgens in de transitruimte. Het meisje wordt door de marechausee aangehouden. 'De smokkelaar ramt een verhaal in hun kop dat ze tegen de IND moeten liegen zodra ze hier aankomen. De meesten zeggen

dat ze uit Sierra Leone of Liberia komen.'

Eén keer heeft groepsleidster Barbara van Valentijn het gezien: een briefje met een schematisch tekeningetje van een dorp in Sierra Leone, en met feiten die het meisje moest onthouden - namen van het dorp, het naburige dorp, de hoofdstad, hoeveel inwoners het land heeft, en hoe ze naar Nederland is gekomen. 'Het was een klein velletje papier vol leugens.'

De meisjes vertellen allemaal dat ze wees zijn, dat het kindertehuis is afgebrand en dat een blanke meneer hen mee naar Nederland heeft genomen. In de praktijk is dat doorgaans een zwarte Nigeriaan die bedragen tot vijftigduizend gulden voor de reis eist.

Na de ontdekking van de psychische macht die de smokkelaars over de ama's uitoefenen, heeft de politie in Nunspeet eind vorig jaar het 'Voodoo-team' opgericht. Binnen zes weken arresteerden de rechercheurs zestien verdachten, van wie er volgende maand acht terechtstaan. Onder de verdachten zijn ook Nederlanders. 'Het is een gigantisch netwerk',zegt woordvoerder Bert Top. 'Wie we ook oppakken, de meisjes blijven verdwijnen.'

Deze week diende het hoger beroep tegen mensenhandelaar Sjola O. voor het gerechtshof in Den Bosch. Een getuige, een Nigeriaanse vrouw die eveneens door O. in de Antwerpse prostitutie zou zijn gebracht, begon voor het rechtscollege te vloeken, te schreeuwen en te huilen. Het lukte de voorzitter van het hof niet haar de eed te laten afleggen. Na interventie van een advocaat weigerde ze vervolgens een verklaring af te leggen. Ze is onverrichter zake naar België teruggebracht, waar ze in detentie zit op verdenking van prostitutie.

'Nigeriaanse prostituees zijn gefrustreerd, erg emotioneel en agressief', vertelt Véronique Grossi van Payoke, de belangenorganisatie voor prostituees in België. 'Ze werken ver onder de prijs, bieden hun diensten zonder condoom aan, tikken onophoudelijk tegen de ramen en sleuren hun klanten soms naar binnen. Ze doen alles om hun reisschuld zo snel mogelijk af te betalen. Omwonenden hebben veel last van ze. Leden van het rechts-extremistische Vlaams Blok gebruiken de agressie van deze meisjes om hun afkeer van buitenlanders te onderstrepen.'

Zeventig procent van de Antwerpse prostituees is van Nigeriaanse komaf, velen zijn via de Nederlandse ama-procedure naar België gekomen. Deze meisjes vragen nog geen driehonderd francs (vijftien gulden) voor hun diensten. De normale prijs ligt tussen duizend en tweeduizend francs. Het merendeel van hun inkomen moeten ze aan hun pooier afstaan. Volgens Grossi worden de meisjes op grove wijze 'ingewerkt'. 'Ze zijn er zo op gebrand hun reisschuld snel terug te betalen - sommigen lukt dat al binnen een halfjaar, door tientallen klanten per dag af te werken - dat de emotionele schade pas achteraf komt.'

Payoke behartigt nu ruim vier jaar de belangen van deze vrouwen. Grossi kent talloze voorbeelden van meisjes die uit de prostitutie zijn gestapt, en wier ouders door hun handelaar zijn bedreigd. Van één meisje is bekend dat haar ouderlijk huis is afgebrand nadat ze een belastende verklaring tegenover de politie had afgelegd.

In België zijn de eerste Nigeriaanse prostituees uit 1995 nu pas met traumaverwerking bezig. Ze zijn schuw en nemen uit schaamte geen contact meer op met hun familie. Nadat ze uit de schulden zijn, zijn ze 'vrij'en zal een handelaar ze niet meer lastigvallen. 'Velen van hen belanden in een psychiatrische inrichting', zegt Grossi. 'De survivors gaan op hun beurt meisjes kopen van handelaren. Die denken: nu is het mijn beurt'.

Meer over