Verminkte foto's in het familiealbum

Als het niet zo pijnlijk was, zou je de fototentoonstelling 'De Grote Leugen' kunnen vergelijken met het spelletje 'Zoek de Zeven Verschillen'....

Vergelijk bijvoorbeeld de vier foto's waar Lenin en zijn vrouw Nadezjda Kroepskaja op staan. Het is 1922. Lenin ligt lui achterover in een ligstoel, zijn vrouw zit rechtop op een bankje ernaast. Elke keer is de foto net even anders, maar wat is het verschil?

Niet de houding van de held van de Russische revolutie of die van zijn vrouw. Nee, er is maar één keer geknipt voor deze foto. Het zit hem in het uiteinde van de telescoop dat, per ongeluk, ook werd gefotografeerd. Op de originele foto lijkt die telescoop op een geweer dat Kroepskaja tegen haar slaap krijgt geduwd. Erg ongelukkig, natuurlijk.

Dus is er driftig geretoucheerd. Een eerste poging mislukte. Slechts een klein eindje van de telescoop werd weggemoffeld. Daardoor lijkt het helemáál of Lenins vrouw onder schot wordt gehouden. Een nieuwe poging was succesvoller, maar blijkbaar niet goed genoeg. Want er werd nog verder geknutseld. Uiteindelijk lukte het om de hele telescoop te doen verdwijnen.

Wanneer werd die laatste foto de wereld in geholpen? Lang geleden denk je dan. Maar nee, dat was in de jaren tachtig. Lenin al lang dood, het communisme reeds tanende, maar de machthebbers in de Sovjet-Unie vonden het blijkbaar nog steeds nodig de geschiedenis van het communisme en dus de daarbij horende foto's op te poetsen. En een geweer gericht op de vrouw van Lenin zou eens verkeerd over kunnen komen.

Om dat geklungel met de telescoop valt nog te lachen. Als je de vier foto's bij elkaar hebt, zie je hoe knullig het is gedaan. En wie zou zo'n ongelukkig op zijn kiekje terecht gekomen telescoop niet weg willen moffelen?

Maar in het Stalintijdperk bleef het niet bij het wegmoffelen van kleine oneffenheden. Ook hele mensen werden weggeretoucheerd als dat voor de geschiedschrijving beter uit kwam.

Samensteller van de tentoonstelling, de Engelse fotograaf David King, begon dertig jaar geleden met het verzamelen van foto's uit de Stalintijd. 'Ik was in 1970 in Moskou en voor een verhaal had ik een foto nodig van Trotski', vertelt King telefonisch vanuit zijn Londense appartement. 'Tot mijn verbazing was er geen enkele foto van de man. Alsof Trotski nog een tweede keer was vermoord.'

Terug in Londen was King vastbesloten foto's van Trotski op te sporen. En hij vond ze. 'In de jaren twintig en dertig verspreidden de machthebbers in Moskou nog veel fotomateriaal in het Westen, als propaganda voor het communisme. Dat was allemaal nog niet geretoucheerd materiaal. Dat ligt hier in de archieven.'

Zo stuitte King op het origineel van een beroemde foto, die in de Sovjet-Unie in een volstrekt andere versie te vinden is dan in het Westen. Het is 5 mei 1920 en Lenin spreekt voor het Bolsjoj Theater in Moskou een menigte toe vanaf een houten podium achter op een vrachtwagen. Rechts van hem staan Trotski en de later ook in ongenade gevallen Kamenev. Toen Stalin zich in werkelijheid van de twee mannen had ontdaan, liet hij ze ook van al het bestaand beeldmateriaal verwijderen: op de foto zoals de Russen hem sindsdien kennen, zijn Trotski en Kamenev vervangen door vijf houten traptreden.

King heeft door de jaren heen een kwart miljoen foto's verzameld. 'Het is een fotobibliotheek geworden, die ik gebruik om boeken te maken over de geschiedenis van de Sovjet-Unie. Daarmee wil ik laten zien hoe de geschiedenis is gemanipuleerd.'

Uit het archief van King blijkt hoe meedogenloos Stalin was. Eind jaren dertig had hij zo'n angst gezaaid onder de Russen dat ze ongewenste personen, zelfs als dat familieleden waren, uit hun eigen foto-albums knipten. Ook de Russische fotograaf Aleksandr Rodtsjenko liet zich door Stalins terreur beïnvloeden.

Bij een kleinzoon vond King Rodtsjenko's exemplaar van diens eigen fotoboek Tien Jaar Oezbekistan. De fotograaf had alle gezichten van in ongenade gevallen mensen zwart geverfd. Zijn eigen werk verminkt. Op de tentoonstelling zijn zowel de orginele als de bewerkte foto's te zien. Hoe wrang ook, het ziet er kunstzinnig uit. 'Dat komt doordat de foto's sterk zijn vergroot. In Rodtsjenko's boek ziet het er helemaal niet zo kunstzinnig uit. De man was gewoon bang.'

'De Grote Leugen' reist door heel Europa. Onlangs was de tentoonstelling ook in Boedapest te zien, hoofdstad van een voormalig Oostblokland. Voor King was dat een bijzondere ervaring. 'Uit de commentaren in het gastenboek maak ik op dat de tentoostelling de bezoekers daar erg overstuur maakte. Iedereen kende wel één of twee voorbeelden van geretoucheerde foto's, maar dat het op zo'n grote schaal gebeurde hadden ze niet gedacht.'

De tentoonstelling wekt onherroepelijk achterdocht op: hoe wordt op dit moment, nu de technieken zoveel beter zijn, met beelden gemanipuleerd om de geschiedenis naar eigen hand te zetten? 'Ik heb veel over Kosovo op televisie gezien. Het maakt me ziek', zegt King. 'Of de beelden worden gemanipuleerd weet ik niet, maar de mensen retoucheren in ieder geval de dingen die ze zeggen.'

Meer over