Verjonging en verdringing in de metropolen

Parijs, Beiroet, New York, Londen en de favela's in Rio de Janeiro hebben steeds meer te maken met gentrificatie.

Patrick van IJzendoornMarjolein van de WaterArie ElshoutPeter Giesen en Remco Andersen
Mike Vallance, garagehouder in Hackney: 'Ik draaide werkweken van honderd uur en betaalde de huur.' Beeld WassinkLundgren - garagehouder in Hackney
Mike Vallance, garagehouder in Hackney: 'Ik draaide werkweken van honderd uur en betaalde de huur.'Beeld WassinkLundgren - garagehouder in Hackney

RIO DE JANEIRO: Spaanse hipsters vestigen zich in Rio's schoongeveegde favela's

Inwoners: 6,5 miljoen. In de metropool (Groot Rio) wonen 12 miljoen mensen.

Jonge Europeanen pochen op Facebook met hun uitzicht over de uitgestrekte stranden van Rio de Janeiro. 'Ik woon in een favela', schrijven ze onder de foto's met daarop de typische chaos van vierkante boven op elkaar gebouwde huisjes. 'Dat je dat durft', schrijven vrienden. 'Dat is toch heel gevaarlijk?'

De sloppenwijken Vidigal en Babilônia liggen op heuvels in het rijke zuidelijke deel van de stad. Ze grenzen aan wijken als Copacabana, Ipanema en Leblon, met winkelcentra en een bruisend nachtleven.

Enkele jaren geleden vochten criminele bendes er onderling en met de politie om de macht. In 2008 vatte het bestuur van Rio het plan op de ruim duizend favela's in de stad te 'pacificeren'.

Eerst jaagt een tot de tanden toe bewapende elite-eenheid van de militaire politie de drugsbendes de wijken uit, om vervolgens plaats te maken voor de 'vredespolitie': militaire politie die training heeft gekregen om op een vriendelijkere manier met de bevolking om te gaan.

In veel van de inmiddels honderd gepacificeerde favela's zijn de resultaten mondjesmaat. De wijken in het toeristische zuidelijk deel zijn een ander verhaal. Vanwege hun strategische ligging zijn de belangen om de orde te handhaven groot. De regering investeerde er flink in het verbeteren van de infrastructuur en het creëren van toeristische trekpleisters.

Hostels schieten als paddestoelen uit de grond. Spaanse hipsters zitten met hun macbooks op het dakterras van hun nieuw gekochte woning, en Brazilianen uit de hogere klassen organiseren feestjes met dure dj's. Er gaan hardnekkige geruchten dat David Beckham een huis heeft gekocht in Vidigal, Madonna zou in dezelfde straat een optrekje hebben.

Gevaarlijk is het er niet meer. De huren zijn een paar keer over de kop gegaan, een koophuis is voor de oorspronkelijke bewoners onbetaalbaar. Velen zien zich gedwongen te verkassen naar favela's in de periferie, waar ook de drugsbendes naartoe zijn getrokken.

Marjolein van de Water

PARIJS: Een flatje binnen de ring, dat geeft de tweeverdiener status

Inwoners: 2,25 miljoen (binnen de périphérique). Totale agglomeratie: 11 miljoen.

Een Franse vriend werkt in de financiële wereld, zijn vrouw is accountant. Toch wonen ze in Parijs op een flatje van 65 vierkante meter. Zelfs voor Amsterdamse begrippen een krap bemeten woning voor twee geslaagde vijftigers.

In Parijs gelden andere normen, met een onroerendgoedprijs van rond de 10duizend euro per vierkante meter.

Het alternatief is de banlieue, het stelsel van voorsteden, waar de huizen doorgaans een stuk goedkoper zijn. Dat heeft nadelen. Minder sfeer. Lange reistijden in de drukke, oncomfortabele regionale metro RER. En vooral ook minder prestige. Parijs is nog altijd het stralende middelpunt van Frankrijk. On monte à Paris, wordt gezegd, je klimt op naar Parijs. Een adres in de hoofdstad geeft status.

Dat legt een enorme druk op Parijs. Tussen stad en voorsteden loopt de périphérique, een harde scheidslijn die de stad als een boa constrictor dreigt te verstikken. Binnen de ring wonen ruim 2 miljoen mensen, daarbuiten 9 miljoen. Wat ligt meer voor de hand dan het opheffen van die scherpe scheiding, zodat Parijs meer lucht krijgt? Overkap de périphérique, maak de voorsteden aantrekkelijker.

In 2009 lanceerde president Sarkozy zijn plan voor een Grand Paris. Parijs zou meer op Londen gaan lijken, een grote metropool die bij elkaar zou worden gehouden door een vernieuwd metrostelsel. Helaas dreigen de grote ambities vast te lopen in bestuurlijke versnippering en politieke prestigegevechten.

En soms bekruipt je het gevoel dat veel parisiens, met hun voorliefde voor sociale distinctie, stiekem helemaal niet zo veel voelen voor het opheffen van de strikte scheiding tussen capitale en banlieue. De in Parijs wonende Nederlandse kunstenaar Wernher Bouwens vertelde me ooit dat een drukker van grafische kunst veel klandizie verloor toen hij zijn bedrijf verplaatste naar Malakoff, een voorstad die net aan gene zijde van de ring ligt. Een hele reis, vond menig artiste.

Peter Giesen

BEIROET: Meer bars, meer auto's en afval, maar geen nieuwe planning

Inwoners: rond 1,5miljoen. Het is een schatting, de laatste volkstelling was in 1932.

De luxe torenflat werpt een schaduw over het verweerde garagebedrijfje ertegenover. Bewakers drentelen heen en weer voor de glanzende lobby. Waag het om even te gaan zitten of je scooter voor de deur te parkeren, en je hebt er eentje in je nek.

De wijk Mar Mikhael in Beiroet verandert snel in een Libanese versie van Amsterdam-Oost. In de krioelende steegjes zit Abu George nog bij het open raam voor zijn luide televisie, zoals hij daar al vijftig jaar zit, maar rond de hoofdstraat kruipen hippe bars en restaurants verder op.

Wie in Beiroet na 1992 een appartement huurde, betaalt de marktprijs. Wie er al woonde voor die tijd, geniet van een huurprijs die sinds 1992 nooit verhoogd mocht worden. Maar nu Mar Mikhael populair wordt, bieden speculanten oorspronkelijke bewoners geld om te vertrekken. Anderen worden onder druk gezet: een leger advocaten loopt bijvoorbeeld contracten na, kijkt waar een weduwe nog woont terwijl het huurcontract op naam van haar overleden man staat.

Yuppies kunnen de nieuwe huurprijzen wel betalen. De bars, restaurants en biologische shops zijn daar een symptoom van; dat is wat de nieuwe bewoners willen. De kleine winkelier wordt steeds meer naar de marge verdrongen.

Een logisch gevolg van verjonging, zegt Fadi Shayya, een stedebouwkundige uit Beiroet. 'Degelijk beleid rond huurprijzen en bestemmingsplannen kan dat reguleren. Maar in Beiroet is er alleen de nieuwe en oude huur die laatste is oneerlijk voor huiseigenaren en dat betekent dat die er alles aan doen om huurders eruit te krijgen. Als de wet al verandert, zal dat ten behoeve zijn van degenen die geld en macht hebben want zo werkt dat hier.'

Intussen ontbreekt elke planning voor alle nieuwe auto's, het vuil dat de yuppen produceren en de stroom die ze nodig hebben. De torenbewoners, die komen en gaan in luxeauto's op weg naar appartementen voorzien van generatoren, zullen daar het minst last van hebben.

Remco Andersen

NEW YORK: Op het succes en de banengroei volgen herrie en dure woningen

Inwoners: 8 miljoen, van wie er ruim 1,5 miljoen in Manhattan wonen

Briesend komt de buurvrouw de lift in van het appartementencomplex aan de voet van de Brooklyn Bridge. 'Ik word gek van al die toeristen.' Iedereen knikt instemmend. Ze lopen je voor de voeten op het trottoir, versperren de metro-ingang en staan zo te teuten bij het kopen van een flesje water dat de winkel verstopt raakt. Het ergst zijn degenen die de stad per se groepsgewijs op een fiets willen verkennen. Elk verbod negerend nemen zij in slagorde bezit van voetpaden en parken. Ieder ander wordt verdrongen.

Wie een idee wil krijgen van wat New Yorkers elk jaar te verduren krijgen, moet al deze ergernissen met 56,4 miljoen vermenigvuldigen. Dat getal staat voor het aantal toeristen dat de stad in 2014 bezocht. Ze kwamen boven op de 8miljoen mensen die er wonen. Kortom, het is knokken om de schaarse ruimte.

Op zich is de aantrekkingskracht een goed teken voor de stad. Steeds meer mensen willen er wonen, steeds meer mensen bezoeken haar. De geldmachine draait op volle toeren. De gentrificatie schrijdt voort. De ene na de andere wijk ondergaat een metamorfose door de intocht van welgestelden. De toeristenstroom levert veel banen op in hotels, restaurants, musea, winkels. Vaak zijn het low-entryjobs, waarvoor geen diploma nodig is. Een goeie entree voor immigranten.

Maar er wordt gemopperd. De gentrificatie jaagt de huren en woningprijzen omhoog zodat de traditionele bewoners worden verjaagd. Het toerisme wordt zo massaal dat het niet alleen tot inkomsten leidt maar ook tot meer overlast. Tegen 2030 zullen er wereldwijd 1,8 miljard vakantietrips per jaar worden gemaakt, voorspellen de Verenigde Naties.

Bussen verstoppen buurten, kruideniers maken plaats voor souvenirshops en toeristenfuiken. Er is vuilnis, er is herrie. Er wordt geroepen om regulering. Maar hoe doe je dat? Veel wereldsteden hebben ermee te maken: Parijs, Barcelona, Kopenhagen, Amsterdam en dus ook New York. Het is de schaduwzijde van het succes.

Arie Elshout

LONDEN: Na de stadsvernieuwing: uw garage is niet trendy genoeg

Inwoners: 7,5 miljoen. (In de hele metropool 12- tot 14 miljoen)

'Ik ben niet trendy.' Aan zelfkennis geen gebrek bij Mike Vallance. In zijn blauwe overal zit de 58-jarige garagehouder voor zijn bedrijfje tussen de sloperijen en schroothandelaren op een industrieterrein in Canning Town, Oost-Londen. Tot voor kort zat MVMotors op de Queen's Yard in Hackney Wick. Deze van oudsher industriële wijk, naast het Olympisch Park, wordt perceel voor perceel veroverd door modieuze bedrijfjes, van boetiekjes tot bierbrouwerijen. Deze ontwikkeling is overal in Londen te zien, van Peckham tot Plaistow, van Sydenham tot Shoreditch.

Vallance is een slachtoffer van deze stadsvernieuwing. Vanaf begin jaren negentig had zijn florerende garage op de Queen's Yard een trouwe klantenkring opgebouwd. Om de gemeenschap te helpen nam hij jongeren in dienst die dreigden te ontsporen. 'Ik leerde ze auto's repareren en bracht ze discipline bij. Ook heb ik voorkomen dat 'soapies' illegale dansfeesten in de loodsen gingen houden.'

Hij is een Cockney van de oude stempel. Trots vertelt Vallance hoe hij een meesteroplichter eens aan gort heeft geslagen. 'Ik stel eerlijkheid op prijs.'

Maar een vijand kreeg hem bijna op de knieën. Na de Olympische Spelen, die hem 28duizend pond aan gederfde inkomsten hadden gekost (bijna 40duizend euro), verhoogde de beruchte pachthouder Pearl & Coutts de jaarlijkse pacht van 40.000 naar 67.500 pond. 'Ik schrok, maar ging door. In 2010 ben ik van kanker genezen. Dat gaf me kracht. Ik draaide werkweken van honderd uur en betaalde de huur.' Een jaar later deelde Pearl & Coutts mee dat hij niet 'trendy' genoeg was en moest vertrekken. Na lang zoeken vond hij via een zakenrelatie een leegstaand pand in Leyton.

Toen viel er een brief van Pearl & Coutts op de mat. Vallance mocht toch nog een jaar blijven. Hij annuleerde Leyton, maar na een week zei de pachthouder dat de brief een vergissing was en hij alsnog moest plaats maken voor een brouwerij. Na een smeekbede kreeg hij twee maanden extra de tijd.

De zoektocht viel samen met de zorg voor zijn terminaal zieke broer. Uiteindelijk vond hij zijn huidige stekkie, een tiende van de ruimte die hij had op de Wick. Vier man moest hij ontslaan. 'Iedereen wil autorijden, maar niemand wil meer een garage in de buurt.'

Patrick van IJzendoorn

Meer over