Verenigde Staten bewijzen oorlogsrecht slechte dienst

Er kan geen twijfel over bestaan dat de Geneefse Conventies van toepassing zijn op de Afghaanse gevangenen op Cuba, stelt Katrien Coppens....

JOCHAM Geerdink (Forum, 28 januari) betoogt dat er wel wat voor het beleid van de regering Bush te zeggen is om de Conventies van Genève niet van toepassing te verklaren op het conflict in Afghanistan en daarom de gevangenen in Guantánamo Bay, Taliban en Al Qa'ida-strijders, niet als krijgsgevangenen te beschouwen.

Artsen zonder Grenzen werkt wereldwijd in veel conflictgebieden en is vrijwel dagelijks getuige van het gebrek aan respect voor het oorlogsrecht en de gevolgen voor de burgerbevolking. Hoewel herhaaldelijk geschonden, geeft het oorlogsrecht duidelijke normen en mogelijkheden om de strijdende partijen ter verantwoording te roepen. In het licht daarvan wil ik het tegengestelde beweren van wat Jocham Geerdink schreef. Namelijk dat het van het grootste belang is dat de Verenigde Staten de Conventies van Genève van toepassing achten en de Talibanstrijders de status van krijgsgevangene geven.

Volgens Richard Goldstone, voormalig hoofdaanklager van het Internationale Strafrecht Tribunaal voor Rwanda en het voormalig Joegoslavië, staat het onomstotelijk vast dat de Conventies van Genève van toepassing zijn op het conflict in Afghanistan. Naast internationale mensenrechtenorganisaties hebben ook Javier Solana van de Europese Unie, Kofi Annan van de Verenigde Naties en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell opgeroepen tot het geven van de status van krijgsgevangene aan de Taliban strijders in Guantánamo Bay.

In mijn ogen zijn daarvoor twee argumenten: een formeel juridisch en een ethisch argument.

Wat zijn precies de vereisten voor het verkrijgen van de status van krijgsgevangene? Volgens de Conventies van Genève worden gevangen strijders als krijgsgevangene beschouwd als ze deel uitmaken van de strijdkrachten van de staat waartegen gevochten wordt of als ze deel uitmaken van een identificeerbare militie die zich houdt aan het oorlogsrecht. De status van krijgsgevangene is gebaseerd op het principe dat de persoon in kwestie geen misdadiger is (met uitzondering van oorlogsmisdadigers), maar een vijand die niet meer bewapend is en die als de oorlog is afgelopen vrijgelaten dient te worden. Gedurende de gevangenschap zelf dient de gevangene humaan en met respect behandeld te worden.

Strijders van Al Qa'ida, die noch duidelijk herkenbaar zijn door het dragen van een uniform of insignes, noch het oorlogsrecht respecteren, komen waarschijnlijk niet in aanmerking voor de status van krijgsgevangene. De Talibanstrijders daarentegen maakten wel deel uit van de strijdkrachten van Afghanistan en moeten dus als krijgsgevangene worden beschouwd.

'De gevangenen droegen destijds als strijder geen uniform en waren niet duidelijk herkenbaar', is het argument dat de Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld gebruikt om ze de status van krijgsgevangene te onthouden. Een vreemde redenatie wetende dat teams van Artsen zonder Grenzen in het Zuiden van Afghanistan herhaaldelijk zijn geconfronteerd met soldaten van de internationale coalitie die bewapend rondreden in gewone auto's en burgerkleding dragen. Het directe gevolg hiervan is een toenemende verwarring onder de burgerbevolking die het verschil niet meer ziet tussen medewerkers van internationale humanitaire organisaties en deze soldaten in burger.

Als er twijfel bestaat over de status van gevangenen vereisen de Conventies van Genève dat een onafhankelijk tribunaal hierover een uitspraak doet. Het is niet aan Amerikaanse overheidsfunctionarissen om hierover te beslissen.

Als de VS (en eventuele bondgenoten) overgaan tot oorlogshandelingen is het van essentieel belang dat zij het internationaal oorlogsrecht van toepassing verklaren. Een eventuele oorlog dient volgens deze regels te worden gevoerd en volgens deze regels dienen gevangenen te worden behandeld. Of de tegenstander als een 'terroristische' staat wordt gekenmerkt doet er niet toe. Het internationaal oorlogsrecht is van toepassing tijdens elke internationale oorlog, het doel van die oorlog is hierbij niet relevant.

Het belang van het van toepassing verklaren van het oorlogsrecht gaat verder dan het beschermen van burgers en (krijgs)gevangenen in Afghanistan. De VS staan zich voor op hun 'voorbeeldfunctie' en het selectief van toepassing verklaren van het oorlogsrecht zal gevolgen hebben voor de burgerbevolking in de vele conflictgebieden over de wereld.

Een verdere afkalving van het oorlogsrecht zal leiden tot meer burgerslachtoffers. De Conventies van Genève beschermen de menselijke waardigheid, dus ook die van de vijand tijdens een oorlog. Waneer deze uitgangspunten ter discussie worden gesteld, zullen zij afglijden tot het 'oog om oog, tand om tand' principe. Daarom is ook het argument dat Al Qa`ida-strijders eventuele gevangen genomen Amerikanen slechter zouden behandelen niet steekhoudend.

Het is belangrijk om juist in deze 'oorlog tegen het terrorisme' respect voor deze internationale normen hoog te houden. Als de Verenigde Staten oorlog voeren in naam van 'gerechtigheid', hebben ze de verplichting zich te houden aan de meest fundamentele regels van het oorlogsrecht.

Meer over