Verdwaald op de Derde Weg

De Derde Weg is in de revisie. Nu de neo-conservatieven de macht hebben gegrepen, krabben de sociaal-democraten zich achter de oren....

Door Peter de Waard

'Het treinverkeer, dat is hier toch verschrikkelijk', verzucht het PvdA-Kamerlid Frans Timmermans. Hij weet na een ritje over het Britse spoor tenminste uit eigen ervaring wat de Derde Weg voor het openbaar vervoer heeft betekend. Dat de scholen wegens geldgebrek geen Pritt-plakstiften meer kunnen kopen en de ziekenhuizen wegens gebrek aan bedden hun patiënten in de gangen parkeren, is in één enkel weekeinde in Londen niet zo gauw te zien.

Maar zeg niet dat de Derde Weg alleen gebakken lucht is. De publieke voorzieningen zijn misschien na zes jaar New Labour niet verbeterd, electoraal is het een gouden greep gebleken. Op 2 augustus wordt Tony Blair de langstzittende Labourpremier in de Britse geschiedenis. De premier mag dan na de Irak-oorlog in eigen land onder vuur liggen, het einde van zijn bewind is nog niet in zicht. Zelfs zijn grootste vijanden zijn ervan overtuigd dat hij ook de volgende verkiezingen op zijn sloffen kan winnen en misschien tot zijn eigen verbazing - Blair wilde oorspronkelijk net als zijn vriend Clinton acht jaar het hoge ambt vervullen - er nog een derde periode aan vast mag plakken.

Terwijl de oude socialisten in Frankrijk, Spanje, Portugal en Italië na desastreuze verkiezingsnederlagen de wonden likken, lijken de Blairites bijna onaantastbaar. Op de conferentie Progressive Governance, het afgelopen weekeinde in Londen gehouden, staat de Britse premier op een huizenhoog voetstuk. Vierhonderd politici en wetenschappers zijn naar de Britse hoofdstad gekomen: niet om scholen te bezoeken, in staatsziekenhuizen te liggen of met de trein te reizen, maar om een weekeinde lang in de spelonken van het Londense Hilton hotel over de toekomst van de Derde Weg te praten.

Voormalig president Clinton is er - uiteraard: de bijeenkomst is zijn geesteskind en hij heeft naast golfen niet veel te doen. Maar ook veertien zittende regeringsleiders trotseren de hittegolf in de hoop hier het recept voor Utopia te vinden. De vacante plekken van weggestemde westerse progressieven zijn opgevuld door presidenten en premiers uit de Derde Wereld en het deel van Oost-Europa dat zich tot het 'Nieuwe Europa' rekent. 'Het aanknopen van relaties helpt. Soms is er niets beter om de wereld vooruit te helpen dan een omhelzing', verklaart de Braziliaanse president Lula zijn aanwezigheid.

Het compromis tussen het kapitalisme en de sociaal-democratie, dat in de jaren negentig door de socioloog Anthony Giddens de 'Derde Weg' werd genoemd, spreekt nieuwe regeringsleiders aan. De slogans 'individualisering', 'globalisering', 'privatisering', 'gelijke kansen voor iedereen' en 'economische dynamiek met sociale rechtvaardigheid' doen het goed. Wie zoals Blair beseft dat de arbeidersklasse een minderheid is geworden en de middengroepen aan zich weet te binden door de belastingen te verlagen en hard op te treden tegen criminaliteit en asociaal gedrag, is verzekerd van een grote achterban. En wie als progressief politicus erkent dat niet alle ongelijkheid in de samenleving valt weg te poetsen, kan zich geen buil vallen. Iedereen wil wel een groot sociaal hart tonen als hij niet meteen de portemonnee hoeft te trekken en kapitalistische investeerders niet worden afgeschrikt.

Internationaal secretaris Alvaro Pinto van de PvdA zegt met veel belangstelling naar de rede van president Ricardo Lagos van Chili te hebben geluisterd. 'Juist deze landen beseffen heel goed dat je de markt niet als vijand maar juist als bondgenoot moet beschouwen.'

Niet dat de term 'Derde Weg' daarvoor nog mag worden gebruikt. Blair gebruikt hem eigenlijk al jaren niet meer. Zelfs Antony Giddens wil er niet meer aan herinnerd worden. 'De Vierde Weg? Misschien zijn we al bezig aan de Vijftiende Weg', zegt hij. De Derde-Wegsocialisten presenteren zich nu onder de ruime noemer progressieven.

Giddens presenteert tijdens de conferentie zijn nieuwe draaiboek. De Derde Weg moet niet naar links noch naar rechts uitwijken, maar moet op het vertrouwde pad verder gaan, zij het dat het plaveisel enige aanpassing behoeft. 'Er is geen reden tot paniek. Links heeft in de afgelopen jaren verkiezingen verloren. Maar Gore verloor slechts met een paar duizend stemmen. De Franse socialisten waren de dupe van de versplintering van links. En jullie PvdA is al weer opgekrabbeld.' Maar hij geeft toe dat de uitdagingen van 2003 niet meer dezelfde zijn als die van 1993. 'We hebben verse ideeën nodig.' Daarom legt hij zijn concept voor van de 'beschermingsstaat'.

Frans Timmermans van de PvdA ziet er een 'herwaardering van de rol van de staat' in. Hierdoor is er volgens Timmermans weer een duidelijke tegenstelling in de politiek aan het ontstaan. 'Rechts - president Bush, de premiers Aznar en Berlusconi en ook Balkenende - is zwaar geïdologiseerd en zet juist in op het verder terugtreden van de staat. Laat de mensen zichzelf maar redden.'

New Labour en Paars keerden zich in de jaren negentig af van de ideologie en concentreerde zich op concrete doelstellingen. 'Wat belangrijk is, is dat wat werkt', was een van Blairs gevleugelde kreten. Nu maakt pragmatisme weer plaats voor ideologie. Zelfs Blair vindt dat de obsessie met doelstellingen de reputatie van Labour als partij van principes heeft ondergraven. 'We moeten laten zien dat Labour is gebaseerd op overtuigingen', aldus Blair. Timmermans: 'Je kan als doelstelling hebben om de wachtlijsten in ziekenhuizen te verminderen. En je kan die doelstelling misschien ook behalen, maar loop je dan niet het risico dat juist de mensen die het ergste ziek zijn, te laat worden geholpen?'

Internationaal secretaris Alvaro Pinto van de PvdA: 'Ouderwets links heeft een punt gescoord. De sociaal-democraten hebben zich te veel gefocust op de middengroepen en vergeten dat de hervormingen ook verliezers opleveren. Er moet aan mensen ook een paraplu worden geboden voor als het gaat regenen.' Timmermans: 'Er is een groeiend besef dat als de staat niet helpt, niemand iets doet.' De Franse socialist Laurent Fabius vertolkt de gevoelens op zijn eigen wijze. 'Socialisten moeten bij de les blijven. Ze zijn niet alleen liberalen met een menselijk gezicht.'

Ooit zei Clinton tegen toenmalig premier Wim Kok dat 'Nederland de Derde Weg al had ingevoerd voordat de term was bedacht'. Maar na het echec van Paars tijdens de verkiezingen in 2002 wordt het nauwelijks meer als een compliment gezien. De warmste pleitbezorgers van de Derde Weg binnen de PvdA - Kok zelf en vooral zijn toenmalige rechterhand Dick Benschop - hebben de politiek ingeruild voor het bedrijfsleven.

'We hadden altijd een Derde Weg-circle binnen de partij, waarvan ondermeer Benschop, Koks toenmalige assistent Arend Hilhorst en ik deel van uitmaakten', zegt Alvaro Pinto. 'Maar we zijn nooit een echte Derde Weg-partij geworden. Labour had een nieuw label nodig, de PvdA niet.' Daarnaast moet de PvdA continu op zijn tellen passen, omdat GroenLinks en de Socialistische Partij in Nederland op de linkervleugel belangrijke machtsfactoren zijn. Blairs Labour heeft dankzij het Britse kiesstelsel niets van links te vrezen.

P

aul Kalma van de Wiardi Beckman Stichting heeft altijd zijn twijfels over de Derde Weg gehad. 'Ik had vooral moeite met de smalle agenda: geen cultuurpolitiek, geen milieu, wel veel over de verantwoordelijkheid van burgers maar niets over de verantwoordelijkheid van bedrijven.'

Niettemin zijn behalve Kalma diverse PvdA-Kamerleden en ook een europarlementariër in Londen aanwezig. Maar de top van de PvdA ontbreekt. Wouter Bos voelt zich niet geroepen zijn vakantie voor deze conferentie te onderbreken - zelfs niet nadat hem een stoel aan de tafel van Blair en Clinton werd aangeboden. En ook de PvdA-voorzitter is er niet.

Van Blair zelf steken de PvdA'ers overigens weinig op. Pinto vond Blairs rede op vrijdag weinig indrukwekkend. 'Ik herinner mij nog heel goed zijn speech na 11 september 2001 op het Labourcongres, waarbij hij de strijd tegen het terrorisme koppelde aan die tegen de armoede. Maar daar repte hij helemaal niet meer over. Hij praatte vooral voor zijn eigen parochie. Het is duidelijk dat hij het moeilijk heeft in eigen land.'

Pinto zegt dat door de inbreng van nieuwe landen ook nieuwe thema's aan de orde zijn gekomen: migratie en integratie, landbouwbeleid en Europa. De Franse socialist Laurent Fabius brengt Blair zelfs in grote verlegenheid door de Britse aarzeling over Europa te kritiseren als gebrek aan durf. 'Het conflict in Irak toonde aan wat Europa kan bereiken als het zo verdeeld is: niets', zegt Fabius. Kalma juicht zijn woorden toe. 'Eindelijk staat Europa op de agenda. Wat willen wij als progressieven met Europa?'

De Braziliaanse president Lula en de Zuid-Afrikaanse president Mkebi vallen de VS, Europa en vooral de Fransen aan vanwege hun landbouwsubsidies. 'Jullie praten over vrije handel, maar jullie doen het niet. Maak een einde aan de landbouwsubsidies, zodat onze producten concurrerend worden', roept Lula op. Zelfs de consensus van de Derde Weg over globalisering wordt ter discussie gesteld. 'We zijn voor globalisering, maar niet voor een globalisering waarvan alleen de bedrijven beter worden', aldus Pascal Lamy, de Europese Commissaris voor Handel. 'Hoe zit het met de ecologische, sociale en morele normen?'

Hoe breder het forum, hoe moeilijker de consensus. Veel workshops eindigen in Babylonische spraakverwarring. Conferentie-organisator - voormalig Labour-minister Peter Mandelson - waarschuwt de vergadering zelfs dat een winnend merk als New Labour niet zomaar moet worden weggegooid. 'Laten we niet iets anders gaan doen omdat onze eigen stemmen ons gaan vervelen.'

Maar Pinto voorspelt juist dat de inmiddels zesde Progressive Governance-conferentie ook wel eens de laatste kan zijn. De Amerikaanse Democraten laten het al bijna helemaal afweten. 'Eigenlijk is er een totale vernieuwing nodig. Een nieuwe agenda, maar vooral ook nieuwe gezichten. Blair, Clinton en Peter Mandelson, daar heeft iedereen het wel een beetje mee gehad.'

Roy Hattersley - een voormalig kopstuk van 'oud' Labour - noemt de conferentie zinloos. 'Conferenties creëren geen nieuwe politieke ideologieën. Dat doen eenzame genieën die de tijdgeest begrijpen. Ik heb governance altijd een woord gevonden dat wordt gebruikt door mensen die zich interessanter willen voordoen dan ze zijn.'

Paul Kalma: 'Wat ik altijd tegen de Derde Weg heb gehad zijn de pretenties. Wij gaan niet besturen, nee, we laten zoals Blair weten dat de hele 21ste eeuw progressief wordt. We zetten hoog in en als het mislukt zetten we nog hoger in. Misschien zou enige bescheidenheid toch passender zijn geweest.'

Blair wil echter niets van bescheidenheid weten. Hij kondigt tijdens de conferentie hervormingen aan die nog radicaler zijn dan de vorige. 'De Britse Labourpartij had de moed om te veranderen. Laten we doorgaan. Want er is geen andere weg.' Maar andere sociaal-democraten twijfelen eraan of de Derde Weg de enige show in town is. 'Blair is erg gelijkhebberig. Het moet zo, want het kan niet anders, zo luidt zijn boodschap. Maar natuurlijk kan het wel anders', zegt Frans Timmermans

Meer over