PROFIEL

Verbitterd Brexit-gevecht doet Cameron wankelen

Zonder referendum over de Brexit zou regeren voor premier Cameron onmogelijk zijn geworden. Datzelfde referendum kan hem nu alsnog de kop kosten. En hoe gaat het verder met de EU na een Brexit? Krijgen de doemdenkers gelijk en is die het begin van het einde of zal er, net als bij de millenniumbug, weinig aan de hand blijken?

Tegenstanders van de Brexit zondag in het Londense Hyde Park. Beeld Ben Stansall / AFP
Tegenstanders van de Brexit zondag in het Londense Hyde Park.Beeld Ben Stansall / AFP

Waarom zei u dat u EU-immigratie kon beperken terwijl u wist dat het niet zo was? Waarom zei u een half jaar geleden nog dat ons land buiten de EU kan bloeien? Is het niet zo dat inkomens omhoog gaan bij minder immigratie? Als alle experts tegen een Brexit zijn, waarom is de helft van de bevolking dan voor? Bent u niet de nieuwe Neville Chamberlain? David Camerons laatste ontmoeting met kiezers, zondagavond tijdens een speciale versie van BBC's Question Time, liep uit op een muiterij. De premier vocht verbitterd terug, vergeleek zich zelfs met Winston Churchill, maar zijn geloofwaardigheid heeft de laatste maanden onherstelbare schade opgelopen.

Leven en dood

Tijdens de campagne moet Cameron weleens hebben gedacht aan het lot van zijn Conservatieve voorgangers. Aan Margaret Thatcher, wier groeiende afkeer van Brussel eind 1990 zou leiden tot haar val. Aan haar opvolger John Major, wiens premierschap werd ondermijnd door de verwijdering van het pond uit het Europees wisselkoersmechanisme en door interne gevechten over het Verdrag van Maastricht. Bij zijn aantreden als leider van de Conservatieve Partij in 2005 benadrukte Cameron dat het eens aflopen moest zijn met het gehamer op Europa. Hij had de eurosceptici een olijftak aangeboden door de Conservatieve fractie uit de Europese Volkspartij te halen.

Het mocht niet baten. In de bloei van zijn premierschap, een jaar na de knappe verkiezingszege, is hij in een gevecht op leven en dood verwikkeld. Hij wil niet de geschiedenis ingaan als de man die het Verenigd Koninkrijk uit de EU heeft gehaald. Het zou ironisch zijn, want zijn politieke voorbeeld Harold Macmillan is de Conservatieve premier die er, dankzij Charles de Gaulle, niet in was geslaagd de Britten begin jaren zestig de EEG in te loodsen. Dat droeg indertijd bij tot de val van 'Supermac', net zoals Cameron waarschijnlijk vertrekt als de Britten kiezen voor een Brexit. Hij had het referendum uitgeroepen en de campagne, moedig, zelf geleid. Het is een hoogstpersoonlijke strijd.

Voorstanders van de Brexit. Beeld Ben Stansall / AFP
Voorstanders van de Brexit.Beeld Ben Stansall / AFP

Live Brexitblog

Het aftellen is begonnen: morgen stemmen de Britten of ze in de Europese Unie willen blijven, of niet. Brexit of Bremain? Blijf op de hoogte van alle laatste feiten, meningen en wetenswaardigheden over het referendum in dit liveblog.

Overwinning en compromis

Op het vasteland is met verbazing gekeken naar Camerons besluit om het mokkende volk te raadplegen, maar hij kon niet anders. De opstand in zijn partij en de druk van UKIP waren te groot geworden. Zonder referendum zou regeren simpelweg onmogelijk zijn geworden. Dit was een hobbel die genomen moest worden. Het idee was om de Europa-vraag voor eens en altijd van een antwoord te voorzien. Daarom kwam hij begin 2013 met een toespraak waarin hij pleitte voor het hervormen van de EU. Zijn voorstellen waren zinnig, maar hij had al te veel vijanden gemaakt in Brussel. Drie jaar later zou hij worden afgescheept met een verwaterd compromis.

Met een zwakke hand ging hij de strijd aan, maar met vertrouwen. Cameron is een geboren winnaar. Op zijn politieke palmares prijkten twee verkiezingsoverwinningen en twee gewonnen referenda. Het Project Fear uit het Schotse referendum diende als blauwdruk: blijven hameren op de economische gevolgen. Op de kosten van de boodschappen, op de duurdere vakanties, op de stijgende hypotheekrente en op de vlucht van bedrijven. Hij trommelde iedereen op: het IMF, Barack Obama, Goldman Sachs, de werkgeversbond, Richard Branson, Tony Blair... En alle anderen die hij kent uit Davos. Waar mogelijk verving hij de beladen term 'EU' door 'gemeenschappelijke markt'.

Lees verder onder de video.

null Beeld Ben Stansall / AFP
Beeld Ben Stansall / AFP

Oorlog en armoede

Deze campagne wekte wrevel op. In het Brexit-kamp, geleid door Camerons oude vrienden Michael Gove en Boris Johnson, begon de geest van Agincourt te leven. 'We few, we happy few / we band of brothers,' zoals Shakespeare het uit de mond van koning Hendrik V liet klinken voor een slag met de Fransen. Cameron deelde het podium met prominenten van de Groenen, Labour en de Liberalen. Maar op zijn uitverkoren opvolger George Osborne na, leken zijn partijgenoten hem te mijden. Oudere partijleden uitten hun woede over zijn opmerking dat Brexiteers 'weglopers' zijn, terwijl zijn oud-adviseur Steve Hilton beweerde dat de persoon Cameron voor een Brexit is.

De premier is gaan lijken op de hoofdpersoon uit het komische boek How to lose friends and alienate people van zijn oude makker Toby Young. Door de jaren was Cameron bekend komen te staan als een bekwame, beleefde en betrouwbare (maar soms was gladde) staatsman. Dat imago staat nu op het spel. De Conservatief voorspelt nu bijvoorbeeld oorlog en armoede bij een Brexit, maar een half jaar geleden had hij collega-leiders verteld bereid te zijn het land uit de EU te halen. 'You can't be serious, you can't be serious,' zou Mark Rutte toen hebben geroepen. Waarschijnlijk had hij gelijk en was Camerons dreigement inderdaad niet serieus.

Stanley Johnson, vader van Brexit-voorstander Boris Johnson, tijdens een bijeenkomst van Brexit-tegenstanders. Beeld Ben Stansall / AFP
Stanley Johnson, vader van Brexit-voorstander Boris Johnson, tijdens een bijeenkomst van Brexit-tegenstanders.Beeld Ben Stansall / AFP

Zelfs bij een krappe zege zal de positie van Cameron, een moderniseerder die hooguit wordt getolereerd door de paleo-conservatieven, moeilijk worden. Hij heeft te veel vijanden gemaakt in eigen kring. Zijn situatie wordt nu al vergeleken met die van Tony Blair die op basis van een 'Dubieus Dossier' de oorlog met Irak was aangegaan en een paria werd. De burgeroorlog bij de Tories is te vergelijken met die in de jaren veertig van de 19de eeuw omtrent de Graanwetten, die honger veroorzaakten in Ierland. Uiteindelijk wonnen de antiprotectionisten onder leiding van Robert Peel, maar voor deze premier was aftreden de enige manier om de partij bijeen te houden.

Voor Cameron dreigt een zelfde soort martelaarschap.

Meer over