VEERTIGDUIZEND VLUCHTELINGEN

OP donderdag 13 juli brachten de Verenigde Staten een communicatiesatelliet in omloop. Met trots werd in het NOS-journaal gezegd dat men voortaan een bericht van veertigduizend eenheden (de grootte van een volledige encyclopedie) in één seconde naar een ander deel van de wereld kan zenden....

Het zal niet de laatste keer zijn dat absurde tegenstellingen zoals deze in één journaal verschijnen. Ze maken een oud probleem nog eens pijnlijk duidelijk: het vermogen tot sociale organisatie blijft vele mijlen achter bij het technisch kunnen van de mens. Het wetenschappelijk en technisch vernuft ontwikkelt zich vele malen sneller dan het sociale vernuft waarmee samenlevingen worden bestierd. Hoe organiseer je vrede? Hoe houd je moordpartijen à la Herodes tegen? Hoe breng je tenten en voedsel zo snel mogelijk over naar plekken des onheils? Hoe bescherm je een hele bevolking? Moet je levens redden door levens op te offeren?

Vragen over oorlog en vrede, over leven en dood zijn nu even ver verwijderd van een fatsoenlijk antwoord als vroeger. Het lijkt er soms op alsof er in sociaal en moreel opzicht geen enkele vooruitgang wordt geboekt. De kloof tussen de technische en de sociale vooruitgang wordt alleen maar dieper. De techniek dient voor de zoveelste keer de vernietiging en het sociale mag moeizaam humanitaire hulp bieden.

De kwesties van leven en dood zijn afhankelijk van de verhouding tussen recht en macht. Recht zonder macht staat machteloos tegenover macht zonder recht. Van de machtsbasis van het recht wordt iedereen zich bewust, wanneer de sterke arm van een politieman op de schouder wordt gelegd. Recht kan eenvoudig niet zonder macht, hoe zeer het die macht ook probeert te binden aan maat en regel. Recht gaat mateloosheid tegen en bestrijdt onrecht, maar kan dit nimmer zonder de bevoegdheid en dus de mogelijkheid om uiteindelijk geweld te gebruiken.

De ontwikkeling van nationaal recht op basis van de monopolisering van macht is echter nog nauwelijks toepasbaar in het internationale recht. De Veiligheidsraad kan wel beslissen dat Srebrenica weer teruggegeven moet worden, maar tussen idee en werkelijkheid van deze rechtsbeslissing staan machten in de weg en praktische bezwaren. Het Amerikaanse Congres wil het wapenembargo voor Bosnië opheffen en maakt daarmee in feite de weg vrij voor een heviger escalatie van de gewapende strijd. Als een moderne Pilatus wil het zijn handen wassen (en ondertussen wapens verkopen?). Wat is recht? Wat is waarheid?

Frankrijk wil terugvechten. Engeland wil op de huidige voet doorgaan. Nederland probeert de opdracht van humanitaire hulpverlening zo lang mogelijk vol te houden. Hulp zonder hulptroepen. De term blauwhelm is inderdaad treffend: de helm is een symbool van individuele bescherming (valhelm, veiligheidshelm). Het is geen structureel machtsmiddel. En toch gaat het daarom.

Het blijft noodzakelijk de vervlechting van recht en macht zo scherp mogelijk in de gaten en in stand te houden. Rechtshandhaving, en vredeshandhaving als een variant hiervan, heeft altijd een ideële en een realistische component. De ideële component gaat zelfs terug tot het Romeinsrechtelijke begrip humanitas, dat vanaf ongeveer de derde eeuw na Christus in het rechtsdenken een plaats krijgt. Stoïcijnen en christenen probeerden met dit begrip het recht van burgers mede te richten op transcendente morele waarden. Het humanitas-begrip stond ook voor de menselijke natuur, die aan alle mensen eigen was (vrije burgers èn slaven). Het bevorderde de afschaffing van de slavernij. Humanitas als rechtsbeginsel probeert de deugd van mededogen van enkelen tot een plicht van allen te maken.

De wortels van de humanitaire hulpverlening zitten dus diep, het zijn de wortels van de beschaving. Deze beschaving is nu op de terugweg, omdat de realistische component van het recht uit het oog werd verloren. Niet de helm, maar het zwaard is een symbool van recht. Het zwaard van de zware bewapening of de sterke arm van de zelfverdediging. Maar daarvoor is het nu misschien al te laat.

Als deze oorlog ooit nog eindigt, wat zal er dan moeten geschieden? Naast blijvende humanitaire hulp zal er in alle gebieden van Slovenië, Kroatië, Bosnië en Servië de idee van humanitas voor de zoveelste maal opnieuw moeten worden herkend en verzorgd, onder andere door de humaniora in ere te herstellen. Dat zal, na veertig jaar communisme en vijf jaar broedermoord, een zeer moeilijke opgave zijn.

Het is de vraag of het Westen hierbij kan helpen. Het Westen lijkt zelf ook niet meer zo bewust de humanitas in stand te willen houden. De technische vooruitgang wordt aanbeden, maar de humaniora als de oudste vormen van sociaal vernuft worden afgeschaft. Ze kunnen niet zonder de techniek, maar techniek zonder humaniora maakt mensen moreel stekeblind.

Meer over