Analyse

Veel coronadoden in verpleeghuizen: laten de vaccins het afweten bij kwetsbare ouderen?

In de verpleeghuizen overlijden net zoveel mensen als een jaar geleden, ondanks de vaccinaties. Bewijs dat de vaccins het lelijk laten afweten? Pas op, zeggen kenners: de feiten liggen subtiel.

Maarten Keulemans
5-11-2021, Nederland, Waalwijk
Een oudere man laat zich voor de derde keer vaccineren tegen corona.
foto Marcel van den Bergh Beeld Marcel van den Bergh
5-11-2021, Nederland, WaalwijkEen oudere man laat zich voor de derde keer vaccineren tegen corona.foto Marcel van den BerghBeeld Marcel van den Bergh
Een bewoner van een woonzorgcentrum krijgt een boosterprik toegediend.  Beeld ANP
Een bewoner van een woonzorgcentrum krijgt een boosterprik toegediend.Beeld ANP

Wat is er aan de hand?

Van een afstandje lijkt het een uitgemaakte zaak. Vorige week overleden in de woonzorginstellingen 425 méér mensen dan gebruikelijk in deze tijd van het jaar. Dat is haast net zo’n hoge oversterfte als een jaar geleden, tijdens de tweede golf. Toen waren er in één week 451 sterfgevallen meer dan gebruikelijk te betreuren.

Tegelijk raast corona door de verpleeghuizen. Sinds begin oktober is het aantal bewoners dat positief wordt getest op corona omhooggeschoten, tot meer dan 300 afgelopen weken. De laatste keer dat zoveel verpleeghuisbewoners het virus opliepen, was in december vorig jaar. Ook is het virus in meer verpleeghuislocaties aanwezig dan tijdens eerdere golven: op 983 locaties, 40 procent van het totaal.

Dus: er overlijden weer massaal ouderen aan corona?

Dat is de conclusie van hoogleraar ouderengeneeskunde Cees Hertogh (Amsterdam UMC), die de patiëntengevens van ongeveer eenderde van de verpleeghuizen onderzocht. Van gevaccineerde bewoners bij wie corona wordt vastgesteld, overlijdt binnen dertig dagen 22 procent. Dat is meer dan het aantal bewoners dat ziek wordt zónder positieve coronatest (10 procent).

‘Dit is sowieso het seizoen waarin er allerlei luchtwegaandoeningen rondgaan die een verhoogde sterfte tot gevolg hebben’, zegt Hertogh. ‘En covid voegt daar dus iets van 12 procentpunt aan toe.’ Inderdaad is dat vergelijkbaar met een jaar geleden. ‘Daar schrik je toch een beetje van’.

Laten de vaccins het afweten?

Dat is niet zomaar gezegd, benadrukt Hertogh. Er zijn immers wel meer verschillen met vorig jaar: de deltavariant gaat rond, en er is veel viruscirculatie onder de bevolking. ‘We weten niet wat er zou zijn gebeurd als er geen vaccinaties waren.’

Daarbij zijn verpleeghuisbewoners bepaald geen doorsnee van de bevolking. ‘Dit zijn zeer kwetsbare mensen’, onderstreept Hertogh. ‘We weten uit allerlei studies dat deze groep na vaccinatie minder antistoffen aanmaakt, en dat die ook sneller weer verdwijnen.’ Niettemin leken ook de alleroudsten na vaccinatie redelijk goed beschermd tegen ernstige covid en overlijden daaraan. ‘Tot nu toe’, zegt Hertogh, ‘want dat beeld lijkt nu te kantelen.’

Opvallend is dat ouderen die aan corona overlijden wat andere symptomen hebben, zo is Hertoghs indruk. Nader onderzoek is nodig, maar ‘het ziektebeeld lijkt er wat anders uit te zien dan het klassieke beeld van een luchtweginfectie zoals we dat zagen tijdens de eerdere golven, met hoesten en kortademigheid.’ De mensen overlijden rustiger, zonder het hoesten, terwijl hun zuurstofgehalte wegzakt.

Overigens beschermen de vaccins ‘gewone’ 70-plussers ook na een halfjaar over de gehele linie nog steeds voor 88 procent tegen ziekenhuisopname en voor 94 procent tegen ic-opname, blijkt uit de cijfers. Aparte cijfers voor de verpleeghuizen zijn er niet. Niet in de laatste plaats overigens omdat verpleeghuisbewoners die ziek worden vaak niet meer worden opgenomen in een ziekenhuis, maar in de instelling overlijden.

Hadden we eerder moeten boosteren?

Inderdaad heeft Nederland, naar het zich laat aanzien, een inschattingsfout gemaakt door het toedienen van boosterprikken uit te stellen. Het duidelijkst is dat te zien aan België: een maand nadat men daar eind september startte met inenten, begon het aantal besmettingen onder verpleeghuisbewoners te dalen, terwijl de stijging in Nederland doorging. Tot dat moment liepen de cijfers van België en Nederland nagenoeg gelijk op.

Maar dat is gepraat achteraf, vindt Hertogh. Zo is het een bekend gegeven dat boosters beter werken naarmate je ze langer uitstelt: wacht in elk geval zes tot acht maanden met bijprikken, vatte de Europese gezondheidskoepel ECDC nog vorige week de stand van wetenschap samen. ‘De uitdaging is om niet alle ruimte te geven aan de duiding: de vaccins werken niet, of: we zijn te laat met de boosters’, waarschuwt Hertogh dan ook.

Zeer de vraag is of boosters, ondanks de positieve geluiden uit België en onder meer Israël, alle problemen oplossen. Zolang het virus rondgaat, zijn broze verpleeghuisbewoners immers de eersten die in de problemen komen. Ook in België liggen de besmettingscijfers in de verpleeghuizen nog altijd royaal hoger dan afgelopen zomer.

‘De ingewikkelde boodschap is dat beschermingsmiddelen nog steeds nodig zijn en we niet moeten afschalen in de beschermingsmaatregelen’, zegt Hertogh. Ingewikkeld, omdat beschermende pakken, mondkapjes en afstand houden niet populair zijn. ‘Maar boosters zijn niet de heilige graal.’

Meer over