'Van tevoren had ik dit niet bedacht'

Niemand wordt scherper in de gaten gehouden dan de president van de Europese Centrale Bank. Politici, speculanten, journalisten - iedereen houdt Wim Duisenberg in de peiling....

'DUISENBERG KOMT DE ZAAL BINNEN.'

'DUISENBERG BEGINT ZIJN SPEECH.'

'DUISENBERG ZEGT....'

De financiële persbureaus melden elk woord, hoe onbeduidend ook, dat de president van de Europese Centrale Bank (ECB) tijdens zijn maandelijkse persconferentie uitspreekt. Verslaggevers rennen van de persconferentie naar de persruimte om het volgende zinnetje van Wim Duisenberg door te geven aan de financiële markten.

'Echt ongelooflijk', zegt Wim Duisenberg in zijn directiekamer in de top van de Eurotower hoog boven Frankfurt. 'Die persbureaus zitten hier met vijf, zes mensen. Hun mobiele-telefoonlijnen staan open en zij rennen continu de zaal in en uit.'

Wim Duisenberg zit erbij en kijkt ernaar. Elke keer weer.

'Dat er zo op je gelet wordt. Dat je zo voorzichtig moet zijn. Daar moet je wel even aan wennen.'

Negen maanden ervaring heeft Duisenberg (62) als hoeder van de euro. De buitenwereld moest wennen aan het optreden van de grijze bankpresident uit het kleine Nederland. Maar dat geldt ook omgekeerd. Duisenberg, ex-minister van Financiën, ex-president van De Nederlandsche Bank, moest wennen aan zijn nieuwe rol in Europa.

Hij is de voorzitter van de ECB-raadsvergaderingen waar de zes directieleden van de ECB praten met elf eigenwijze bankpresidenten uit de eurolanden. Hij communiceert het beleid dat miljardenstromen op gang kan brengen en moet de financiële markten overtuigen van de vastberadenheid van de ECB bij inflatiebestrijding. Hij presenteert het beleid aan de pers. Hij moet omgaan met het wisselende politieke krachtenveld. Ga er maar aan staan.

Duisenberg speelt zijn rollen met overgave, leert snel, maar beseft donders goed dat ook hij nog wel wat bij kan leren.

Meteen bij de allereerste ECB-raadsvergadering in juni 1998 leerde hij zijn eerste les: hij moet zich met tafelschikkingen bemoeien. Aan de ronde vergadertafel bleken de zes ECB-bestuurders namelijk recht tegenover de nationale bankpresidenten te zitten. 'Ik voelde het meteen aan het begin van de vergadering. Er ontstond blokvorming. Wij tegen zij.'

Duisenberg greep in. Glimlachend stelden de bankpresidenten en directieleden bij de volgende vergadering vast dat de voorzitter de tafelschikking had veranderd. 'Iedereen zat op alfabet. Dat werkte. Het centrum zat niet langer tegenover de regio.' Duisenberg de tafelschikker.

De collega's moesten ook even wennen aan de vergadertechniek van de Nederlander Duisenberg. Hij is een consensusbouwer. 'Ik probeer een stemming zo lang mogelijk te vermijden. Ik probeer altijd tot consensus te komen. '

Deze tactiek was succesvol in zijn vijftien jaar als president van De Nederlandsche Bank. 'In Amsterdam is er maar één keer gestemd. Een directeur klaagde over de verkoudheden van de bankpresident. Hij bracht een motie in die mij verplichtte tot het dragen van een overjas. De motie werd met vijf tegen één aangenomen.'

In Frankfurt brengt Duisenberg zijn Amsterdamse methode dagelijks in praktijk. Tijdens de ECB-vergaderingen wordt als regel uitgebreid gediscussieerd. 'In de loop van die discussie zie je hoe een stemming, als je die hield, zou uitvallen.'

Maar gestemd wordt er nooit, nou ja, een keertje in het afgelopen jaar.

- Over de renteverlaging zeker.

'Nee, het was een onderwerp van ondergeschikt belang.'

Normaliter hamert Duisenberg discussies af en zegt dan plechtig: 'Gehoord de discussie handhaaf ik het voorstel zoals het gedaan is.' - Maar hoe voorkom je dan een stemming?

'Stel dat er drie leden zijn die zich willen verzetten. Zij hebben die discussie ook gehoord. Ze zijn dan zo verstandig dat ze zich stilhouden.'

Aan dit systeem-Duisenberg hebben de presidenten en directieleden wel even moeten wennen. De directie van de Duitse Bundesbank was gewoon met grote regelmaat te stemmen. Maar inmiddels voelen ook de Duitsers zich prettig bij de werkwijze van Herr Präsident Duisenberg.

Heeft Duisenberg zijn interne zaakjes dus prima op orde, de omgang met de pers en de financiële markten gaat hem moeilijker af. Financiële analisten klagen dat er in euroland zeventien ECB-raadsleden met evenveel gezag over het rentebeleid in euroland kunnen praten. In de Verenigde Staten is maar één mond van belang: die van Alan Greenspan, Duisenbergs Amerikaanse tegenvoeter.

Duisenberg: 'Wij proberen ook met een mond te praten, maar dat is niet altijd even makkelijk.'

Hij verhaalt over de Spaanse bankpresident Luis Rojo die na een vergadering in Frankfurt bij de voordeur werd opgewacht door een stel journalisten. 'Gaan jullie de rente verlagen?', schreeuwden ze.

Zegt Duisenberg: 'Rojo antwoordde niets, maar maakte een gebaar met zijn hoofd. Een minuut later stond op Reuters dat de ECB de rente ging verlagen.'

Rojo was volgens Duisenberg doodongelukkig met het incident. Maar, vraagt hij retorisch: 'Wat kan je daaraan doen?'

Ondanks alle studie - honderden analisten houden zich dag in, dag uit bezig met het bestuderen van de ECB - is Duisenberg voor de financiële markten nog altijd een moeilijk te doorgronden president. De twee renteverlagingen - op 2 december 1998 en op 9 april 1999 - kwamen als een verrassing. En dat is eigenlijk niet de bedoeling. 'Wij proberen juist zo voorspelbaar en transparant mogelijk te zijn.'

Helemaal onvoorspelbaar waren de renteverlagingen ook niet, vindt Duisenberg. Neem die in december: 'De euro bestond nog niet, maar iedereen wist dat hij per 1 januari wel zou bestaan. En dus dat binnen een maand de rente in alle eurolanden gelijk moest zijn. Alleen het moment waarop dat zou gebeuren was niet bekend.'

De verrassing in april viel toch ook wel mee? Het enige verrassende was de grootte van de verlaging, 0,5 procent. 'Wij waren bang dat met een verlaging van 0,25 procent de markten op nog een renteverlaging zouden rekenen. Die onzekerheid wilden we wegnemen door een grote renteverlaging en door daar meteen bij te zeggen 'This is it'. We wilden rust.'

Toch wil Duisenberg in de toekomst verrassingen voorkomen: 'We willen zo voorspelbaar mogelijk zijn. Maar dat moet wel in een omgeving waarin ECB-watchers, markt- en bankanalisten aan elke zucht die je doet consequenties verbinden die enorme geldstromen op gang kunnen brengen.'

- Niet zuchten dus.

'Dat is de enige remedie.'

Politici zijn misschien wel de lastigste mensen met wie Duisenberg te maken heeft. Eind 1998 kwam hij onder grote druk te staan van de toenmalige Duitse minister van Financiën Oskar Lafontaine om de rente te verlagen.

'Dat was politieke druk, dat is normaal', zegt hij. Dan, met nadruk: 'Maar het is abnormaal als wij daar naar zouden luisteren.'

Duisenberg vertrouwt erop dat de afloop van de affaire-Lafontaine - Lafontaine trad af - een les is geweest voor andere politici: Duisenberg bezwijkt niet onder druk.

Een ander punt van discussie met politici is de koers van de euro ten opzichte van de dollar. De dalende koers van de euro in het begin van dit jaar, verleidde diverse ministers tot commentaar - en ze zeiden allemaal wat anders. Dat kan niet.

'Daar moet je dan afspraken over maken. Je moet tot een Sprachreglung komen.'

De ministers van Financiën hebben nu allemaal een briefje met daarop de euro-tekst die zij behoren uit te spreken.

- Wat is de tekst, op het moment?

'Ik moet bekennen dat ik die niet paraat heb.'

Het doet er ook niet toe. De rust rond de euro is weergekeerd. Hij schommelt al weken rond een niveau van 1,05 euro voor een dollar. Duisenberg is tevreden. 'In het begin van het jaar was de euro door de euroforie misschien wel te hoog gewaardeerd. Toen schoot hij vervolgens wellicht te ver door naar beneden. Het huidige niveau is bij de huidige economische ontwikkeling begrijpelijk. Het zijn natuurlijk de financiële markten die dit niveau bepalen, niet wij.'

Zijn rollen speelt hij met overgave, hij leert snel. Maar heeft Duisenberg het in Frankfurt ook naar zijn zin?

'Frankfurt is Amsterdam niet. Er is hier het een en ander gebeurd. Er zijn hier bankiers vermoord: Herrhausen en Ponto. De Duitse regering beschermt mij: ik mag niet zonder lijfwachten de straat op. Tijdens de lunch onaangekondigd door het park naast de Eurotower scharrelen om het beeld van Goethe te bekijken is er ook niet bij.

'Dat het zo erg zou zijn had ik niet verwacht' zucht hij.

Meer over