Van Mn naar Madrid

De aanslagen in Madrid zaaiden nieuwe twijfels over Irak. Geen 'appeasement' klonk het meteen...

'Wij beschouwen de overeenkomst die de afgelopen nacht is getekend (...) als symbolisch voor de wens van onze twee volkeren nooit meer oorlog met elkaar te voeren.' Gejuich klonk op toen de Britse premier Neville Chamberlain deze woorden op 30 september 1938, na terugkeer in Londen van zijn ontmoeting met 'Herr' Hitler, tot een verwachtingsvolle menigte uitsprak. Niet alleen in Engeland, maar ook op het vasteland van Europa ging de vlag uit in de veronderstelling dat een nieuwe oorlog was voorkomen. Peace in our time, zoals de vier meest geciteerde woorden van Chamberlain luiden.

Van de prijs die daarvoor was betaald, de overdracht aan Duitsland van het Tsjechische Sudetenland, lag niemand echt wakker. Chamberlain sprak vermoedelijk namens een meerderheid van de publieke opinie toen hij een paar dagen eerder stelde dat 'hoeveel sympathie we ook koesteren voor een kleine natie die een grote en machtige buur tegenover zich weet, we kunnen niet zomaar terwille van haar het hele Britse Rijk in een oorlog betrekken.'

De overeenkomst van Mn, waar behalve Hitler en Chamberlain ook de Franse premier Edouard Daladier voor tekende, wordt nu op zijn best beschouwd als een nai¿eve poging de vrede te bewaren en op zijn slechtst als een staaltje cynische machtspolitiek van de grote mogendheden. De term appeasement, waarmee de politiek van Chamberlain gemeenlijk wordt aangeduid, is synoniem geworden voor nai¿ef pacifisme, verraad en gebrek aan moed de democratie te verdedigen tegen dictators die slechts een taal verstaan: die van het geweld.

De gevolgen van 'Mn' zijn bekend. Door de koppeling aan de Tweede Wereldoorlog staat een beschuldiging van appeasement al snel gelijk aan het verwijt te wijken voor de Hitlers van deze tijd. Willen Zapatero en Bos met hun slappe knieinzake Irak dat op hun geweten hebben?

Iedere vergelijking tussen de situatie in Europa in 1938 en de strijd tegen het terrorisme nu, gaat bij voorbaat mank. Maar ook wanneer men appeasement opvat als een houding, een verwerpelijke houding in dit geval, is het nog maar de vraag of recht wordt gedaan aan de geschiedenis.

Volgens de historicus Paul Kennedy was appeasement een constante in de buitenlandse politiek van het Britse rijk. Appeasement moet in zijn ogen worden opgevat als een politiek die erop is gericht (internationale) 'conflicten op te lossen door oog te hebben voor andermans grieven en deze weg te nemen door onderhandelingen en het sluiten van compromissen, teneinde een duur, bloedig en mogelijk zeer gevaarlijk gewapend conflict te vermijden.'

Ten tijde van Chamberlain voerde Londen het gezag over 450 miljoen mensen in tientallen kolonieen dominions verspreid over de hele wereld. Groot-Brittanniampte in toenemende mate met wat Kennedy in zijn boek The Rise and Fall of the Great Powers muntte als imperial overstretch. De belangen die de Britten in het oog moesten houden waren zo divers en geografisch zo verspreid, dat men eenvoudig niet de middelen had die allemaal (militair) te verdedigen. Ook de VS zouden, zo voorspelde Kennedy toen, met dit probleem te kampen krijgen.

Toegepast op de situatie van 1938 was duidelijk dat Tsjechoslowakije niet Londens prioriteit had. Het voorkomen van een oorlog wel. De Eerste Wereldoorlog lag nog vers in het geheugen en kostte meer dan miljoen Britse militairen het leven, ruim tweemaal zoveel als er in de Tweede Wereldoorlog aan Britse zijde zouden sneuvelen. Hitler was hoe dan ook de leider van een mogendheid waarmee men rekening diende te houden, met diens belangen.

Wat dat laatste betreft was Chamberlain niet helemaal ongevoelig voor Hitlers argumenten aangaande het overwegend door Duitsers bewoonde Sudetenland. Tsjechoslowakije was een nieuwbakken staat waarvan de grenzen waren bepaald door de uitkomst van de Eerste Wereldoorlog. Er was, zo meende hij, iets voor te zeggen dat de Sudeten-Duitsers aan de 'verkeerde' kant van de grens woonden en er recht op hadden zich weer bij het moederland te voegen. 'Mn' ging dan ook veel meer over de manier waarop dan over het principe. Onder zware druk van Londen en Parijs had de Tsjechische president Benes zich reeds gedwongen gezien in te stemmen met de geleidelijke overdracht van het Sudetenland aan Duitsland.

Dat beantwoordt nog niet de vraag hoe Chamberlain zo blind kon zijn voor Hitlers werkelijke bedoelingen. De Britse premier verhaalde immers zelf hoe Hitler hem bij iedere gelegenheid trakeerde op tirades tegen Benes en de vermeende onderdrukking van de Sudeten-Duitsers en nauwelijks moeite deed te verhullen dat het moment van de afrekening nabij was. Misschien kwam de Duitse journalist-historicus Sebastian Haffner er nog het dichtste bij met zijn constatering dat Chamberlain de vergissing maakte in Hitler een leider te zien die net zo'n rationale belangenafweging maakte als hijzelf. En het dus nooit 'zomaar' op een oorlog zou laten aankomen.

Toen een jaar later met de invasie van Polen de oorlog echt begon, was Tsjechoslowakije in weerwil van 'Mn' al geannexeerd. Voor Chamberlain viel het doek in het voorjaar van 1940 toen zijn partij hem verving door Winston Churchill. Na de eeuwige 'verrader' Chamberlain, de eeuwige 'oorlogsheld' Churchill.

Dat de laatste in 1945 op de conferentie van Jalta zijn eigen appeasement-politiek vormgaf door samen met president Roosevelt niet alleen Tsjechoslowakije, maar ook Polen, Hongarije, Roemenin Bulgarije aan Stalin te laten, wordt betreurd, maar desondanks als onvermijdelijk beschouwd. Aan nog meer oorlog had niemand behoefte.

Meer over