Van kosmos tot keuken

Zoek het verband tussen de bereiding van erwtensoep en de stand van de planeten op de eerste dag van de schepping....

Middeleeuwse wetenschap staat in een slechte reuk en heeft de betekenis gekregen van barbaars of achterlijk. Maar middeleeuwers wisten zich ingebed in een denkwereld om jaloers op te zijn. Met de komst van de moderne wetenschap verdween de harmonie der sferen, die het heelal vulde. De onbewogen beweger, God, was oorzaak en doel van de beweging van de planeten en van het bestaan op aarde. Zijn bedoelingen met de schepping werden zichtbaar in alle schepselen, van de verst verwijderde sterren tot de kleinste worm.

De mens was een kleine kosmos, die het universum weerspiegelde. Alles hing met alles samen.

Via een ingenieus systeem van de leer van het evenwicht van elementen bestond er een verbinding tussen planeten, mensen, dieren, planten en stenen. Middeleeuwers leefden in een heelal waarin ze omringd waren door hemelsferen die muziek voortbrachten en waarvan de buitenste bestond uit hemels licht.

Het dagelijks leven zal intussen een aaneenschakeling zijn geweest van gevechten tegen honger, ziekte en duisternis. Binnen hun met licht en sferenmuziek gevulde universum hebben mensen in de Middeleeuwen geprobeerd het leven op aarde begrijpelijk, zinvol en beheersbaar te maken. Zij onderzochten hoe de ziel bevrijd kon worden uit haar aards omhulsel en wat het beste dieet was bij ziekte. Het achterdoek van dit onderzoek was de alomvattende leer van de samenhang in het universum tussen het grootste en het kleinste. Tussen keuken en kosmos lag een directe lijn.

In het boek Een wereld van kennis zijn negen Middelnederlandse teksten opgenomen uit het gebied van de artes, de middeleeuwse kunsten en wetenschappen, met woordverklaringen en verhelderende inleidingen. Ze bestrijken de kennisgebieden van de theoretische vakken, waaronder talen en sterrenkunde, de handvaardigheidsvakken als geneeskunde en de aan onze scheikunde verwante alchemie, en de verboden magische kunsten. Veel meer dan literaire teksten, met hun reeksen riddergevechten en liefdesverwikkelingen, veel meer dan officiële theologische geschriften, die het merendeel van de geschreven cultuur hebben uitgemaakt, geven deze teksten een blik op het dagelijks leven van zo'n zevenhonderd jaar geleden.

Er valt uit te leren met welke woorden een koopmanszoon zijn Franse handelspartner kon begroeten en wat het beste middel zou zijn tegen impotentie (het dragen van een magneetsteen; sint-janskruid kan ook helpen). Maar ook veelomvattende zaken als de ouderdom van de wereld of de omzetting van vergankelijke stof in onvergankelijk goud komen aan bod. Altijd weer blijkt de middeleeuwse wetenschap het hogere en het lagere in één blik te omvatten.

Zo spitst de vraag naar het begin van de wereld zich toe op kwesties als het heersende seizoen op het moment van de schepping.

Waarschijnlijk was het in de lente, maar de herfst is ook een goede mogelijkheid.

Adam en Eva moesten immers een appeltje eten...

Meer over