Vijf vragen

Van de briefstemmen is 6 procent niet meegeteld, hoe kan dat?

Bij de Tweede Kamerverkiezingen zijn circa 65 duizend briefstemmen van 70-plussers niet meegeteld, becijferden de NOS en Open State Foundation. Het gaat om stemmen die verkeerd zijn uitgebracht: 6 procent van het totale aantal briefstemmen. Opgeteld is dit aantal bijna goed voor één Kamerzetel.

Poststemmen worden geteld in het stadskantoor van Haarlem. Beeld Joris van Gennip
Poststemmen worden geteld in het stadskantoor van Haarlem.Beeld Joris van Gennip

Hoe kan dat nou? De Kiesraad zei twee weken geleden toch dat maar 0,3 procent van de briefstemmen ongeldig was?

Zeker, 0,29 procent om precies te zijn. En op alle uitgebrachte stemmen was 0,22 procent ongeldig. Het draait om dat woord ‘ongeldig’. Een stem is ongeldig wanneer tijdens de telprocedure een onregelmatigheid wordt vastgesteld. Denk aan twee vakjes rood gekleurd. Hier is iets anders aan de hand. Het gaat om ‘terzijde gelegde’ (zo staat het in de wet) briefstemmen van 70-plussers die iets fout deden. Mensen die bijvoorbeeld wel hun ingevulde stembiljet hebben opgestuurd, maar niet hun stempluspas. De kiezer denkt misschien gestemd te hebben, de gemeente heeft geen idee wie bij dat ingevulde biljet hoort en legt de zogenaamde stem, nog voor het telproces, ‘terzijde’.

Het is anders wel een fors aantal, 65 duizend. Hoe hard is dat getal?

Gemeenten maken na de verkiezingen een proces-verbaal op waarin is vastgelegd hoeveel stemmen ongeldig zijn verklaard en hoeveel terzijde zijn gelegd. De vrijdag naar buiten gebrachte cijfers zijn de uitkomst van een gewogen steekproef onder 40 procent van de gemeenten. Wat is hard? Het kan best zijn dat een aantal 70-plussers twee stemfouten heeft gemaakt. Door bijvoorbeeld in een van de enveloppen alleen de stempluspas op te sturen en in de andere envelop alleen het stembiljet. Dan is er dus twee keer sprake geweest van ‘terzijde leggen’ terwijl het één kiezer betrof.

Maar minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken was toch zo opgetogen over alle vernieuwingen bij het stemmen vanwege corona? Ze zal nu wel geschrokken zijn.

Niet echt. Het ministerie onderzoekt zelf ook alle processen-verbaal van de gemeenten. Op basis van een tussenstand (160 van de 335 gemeenten) heeft het ministerie geconcludeerd dat in elk geval ruim 4 procent van de briefstemmen terzijde is gelegd. Met weging van allerlei ‘onzekerheden’ kan het inderdaad naar 6 procent oplopen. De woordvoerder van Ollongren beklemtoont dat alle percentages en cijfers nog onzekerheden bevatten.

Vanwege corona mocht nu een beperkte groep kiezers per brief stemmen. Is de conclusie dat we dat niet meer moeten doen?

Heel spijtig natuurlijk, die niet-meetellende stemmen, zegt Binnenlandse Zaken ‘want elke stem telt’. Maar het ministerie is toch nog steeds tevreden over hoe de verkiezingen in corona-tijd zijn aangepakt. Briefstemmen was een van de nieuwigheden, stembureaus twee dagen eerder open en de mogelijkheid meer volmachtstemmen uit te brengen waren de twee andere. Van de opgekomen kiezers heeft 30 procent er gebruik van gemaakt. ‘Er was dus behoefte aan’, concludeert Binnenlandse Zaken. Een ander gegeven: de kans op fouten bij briefstemmen is altijd iets groter dan bij stemmen in het stemlokaal. Volgens het ministerie ging het in Oostenrijk, waar briefstemmen al langer mogelijk is, bij de laatste verkiezingen in 5,7 procent van de gevallen mis. Ook bij Nederlanders in het buitenland, die al langer per brief kunnen stemmen, gaat het weleens fout. Dit jaar werd bij dat deel van het electoraat 2,8 procent van de stemmen terzijde gelegd.

Wat hebben we hier nu allemaal aan?

In juni krijgt de Tweede Kamer een evaluatie van de verkiezingen van Binnenlandse Zaken. Ook de Kiesraad, vooraf kritisch over hoe het dit jaar was geregeld, gaat zich dan uitspreken, zegt een woordvoerder. Er gaan stemmen op om briefstemmen, net als in veel andere landen, ‘normaal’ te maken omdat het ook opkomstbevorderend zou werken. Of briefstemmen hier een blijvertje wordt, is de vraag. De woordvoerder van Ollongren: ‘Er zijn onmiskenbaar verbeteringen mogelijk.’

Meer over