Van Boven acht duurzame vrede in Joegoslavië alleen mogelijk bij gerechtigheid 'Tribunaal wordt nèt levend gehouden'

Al een paar maanden na zijn aantreden als griffier van het Joegoslavië-tribunaal besefte Theo van Boven dat hij te snel ja had gezegd toen de VN hem de post aanboden....

KARIN VERAART

Van onze verslaggeefster

Karin Veraart

DEN HAAG

Anderhalf jaar geleden werd Van Boven (60) gepolst, en op dat moment was de baan nog nauwelijks omschreven. 'Er bestond een statuut, er waren wat vage indicaties. Misschien had ik van tevoren kunnen weten dat ik weinig inhoudelijk bij de rechtsgang betrokken zou zijn, ja. Maar het gaf me een kick, het idee dat het tribunaal echt zou worden ingesteld, en ik dacht: toe maar dan.'

En even later, peinzend: 'Genoegdoening, daar had het ook mee te maken. Eerherstel is een beetje een vreemd woord in dit verband. Alsof ik oneerbaar zou hebben gehandeld, toen.' Van Boven gaat terug naar 1982, het jaar dat hij door de toenmalige secretaris-generaal Perez de Cuellar werd gedwongen zijn ontslag in te dienen als directeur van de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties. Onder Van Bovens leiding werden de misstanden in met name Latijns Amerika krachtdadig aan de kaak gesteld. In de ogen van de Verenigde Staten en Argentinië ging de Nederlander te voortvarend te werk, een reden om hem onderuit te halen.

Deze ervaring speelde een rol bij de aanvaarding van de griffiersbaan. 'Ik heb me laten leiden door het niveau van de functie, in de VN-hiërarchie hoger dan die van directeur van de mensenrechtencommissie.' De VN kwamen terug bij Van Boven, en dat was een fijn gevoel.

Maar de beslissing om ermee te stoppen was bijna net zo snel genomen als die om ja te zeggen. 'Met alle problemen van dien, in '82 was ik in ieder geval wèl inhoudelijk bezig.' Hij gaat vanaf januari weer aan het werk als hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Limburg en houdt nog tijd over voor enkele mensenrechtenorganisaties waarvan hij lid is.

Van Boven besloot echter om zijn jaar als griffier vol te maken. Hij vond dat hij rekening moest houden met het toch al zo geplaagde imago van het tribunaal, 'al kan ik speculaties natuurlijk niet voorkomen'.

Sinds de Veiligheidsraad het Internationaal Tribunaal voor Oorlogsmisdaden in het voormalige Joegoslavië begin 1993 in het leven riep, is de kritiek op het VN-orgaan niet van de lucht geweest. Eenvoudig gesteld werd met de oprichting nagestreefd de oorlogsmisdaden te beëindigen, de daders ter verantwoording te roepen en de eindeloze cyclus van etnisch geweld te doorbreken. Maar van meet af aan is de daadkracht van het tribunaal sterk in twijfel getrokken doordat het niet de bevoegdheid heeft verdachten bij verstek te veroordelen. Voorts kwam er commentaar op de traagheid waarmee de procedures op gang kwamen: bijna een jaar na de inaugurele zitting in november '93 had pas de eerste openbare hoorzitting plaats. En dan waren er problemen met het budget.

Van Boven is realistisch, zegt hij, hooggespannen verwachtingen zoals Frits Kalshoven heeft hij nooit gehad. Kalshoven stapte in september 1993 op als voorzitter van de VN-onderzoekscommissie naar oorlogsmisdaden in ex-Joegoslavië, hij was afgeknapt op financiële en bureaucratische hindernissen.

Van Boven haalt zijn schouders op. Hij sprak vorige week bij de VN in New York over het budget voor het tribunaal en is niet ontevreden over de uitkomst. Van het concept-budget van 28 miljoen dollar is 25 procent toegekend. Het is een voorlopige voorziening en het oponthoud heeft te maken met het feit dat er binnen de VN nog geen overeenstemming bestaat over uit welke pot (het reguliere budget of het budget van de vredesmacht) het tribunaal moet worden gefinancierd.

'Voor het eerste kwartaal zo'n zeven miljoen. In ieder geval betekent het dat ze zich baseren op het door ons ingediende ontwerp', zegt Van Boven luchtigjes. Om er even later aan toe te voegen: 'Ze houden je in leven, maar zorgen dat je net niet effectief operationeel kan worden.' Stel, zegt hij, dat we over meer geld en mankracht zouden beschikken. Stel dat dit echt groot zou worden aangepakt. 'Dan zou het een grote impact kunnen hebben op het verloop van het vredesproces. En in de ogen van sommigen die hier nauw bij zijn betrokken, zou dit van invloed zijn op een manier die zij onwenselijk achten. Het wordt nooit met zoveel woorden gezegd hoor, maar je merkt het. Zo zou een rechtszaak een obstakel kunnen worden.'

In het hypothetische geval dat bepaalde VN-leden met, zeg, de Servische president Milosevic willen onderhandelen, terwijl een ander VN-orgaan hem juist onder druk wil zetten oorlogsmisdadigers uit te leveren? 'Bijvoorbeeld. En dan moet ik zeggen: als de internationale gemeenschap duurzame vrede wil bewerkstelligen in voormalig Joegoslavië, zal dat alleen mogelijk zijn bij gerechtigheid. Je kunt niet zeggen: zand erover, in naam van de vrede, want dan denk je alleen op korte termijn.'

Van Boven vindt de kritiek op de traagheid van het tribunaal begrijpelijk. 'Het is me tegengevallen, het tempo waarin je zoiets van de grond krijgt. Er was zo weinig zichtbaarheid, terwijl achter de schermen door veel mensen hard werd gewerkt. Maar het begon al met de tegenslag die we hadden met de openbaar aanklager.'

De Venezolaan Ramon Escovar-Salom trad begin dit jaar af om in zijn vaderland minister van Binnenlandse Zaken te worden. 'Niet netjes', vindt Van Boven. 'Hij hield de benoemingsbrief twee maanden op zak voor de zekerheid.'

Nadat de V-raad de benoeming van twee kandidaten verhinderde - en de organisatie van het tribunaal dus ongewenst werd vertraagd - werd in augustus de Zuidafrikaan Goldstone benoemd. 'Boutros Ghali moest er van te voren zeker van zijn dat deze kandidaat niet werd afgewezen. Toen Mandela zijn gewicht erachter zette, was het eindelijk rond', aldus Van Boven.

De scheidend griffier benadrukt nogmaals dat dit soort overwegingen geen reden zijn geweest voor zijn aftreden. 'Ik heb in het afgelopen jaar ook positieve ontwikkelingen gezien. We hebben een goede infrastructuur opgezet in de zin dat we nu een goed beveiligd gebouw hebben, er zijn cellen gekomen voor de verdachten, er zijn goede mensen aangetrokken.' 'En', zegt hij met klem, 'ik draag de VN nog steeds een warm hart toe. Ik ben een fan van de VN. Er wordt steeds gezegd dat het de afgelopen vijf jaar bergafwaarts is gegaan met de organisatie, maar daarvóór kregen ze ook niet zoveel op hun bord als de laatste tijd. Sinds de overzichtelijkheid van de Oost-Westtegenstelling is weggevallen, krijgen de VN problemen toegeschoven waar niemand raad mee weet. Bosnië stemt natuurlijk tot grote droefenis, maar waar de VN echt de fout in zijn gegaan is in Ruanda.'

Goldstone heeft inmiddels ook toegestemd als openbaar aanklager voor het nog in te stellen Ruanda-tribunaal te werken. Er is weliswaar nog geen 'pot' bij de VN voor dit tribunaal, maar bij de verdere behandeling van de begroting van het Joegoslavië-tribunaal zal hier vermoedelijk rekening mee worden gehouden, zegt Van Boven. 'Dat haalt ons misschien nog wel in, in tempo en wellicht ook qua budget'.

'Ik benijd de mensen die daaraan gaan werken niet. De elementaire voorzieningen voor het opzetten van een tribunaal ontbreken daar al helemaal', zegt hij.

Meer over